Lưỡi giày trượt băng nghệ thuật không phẳng mà có một rãnh lõm dọc giữa, chia thành hai cạnh sắc: cạnh trong và cạnh ngoài. Khi nghiêng người, vận động viên đặt trọng lượng lên một cạnh, và lưỡi giày tự vạch một đường cong trên mặt băng. Mọi động tác trượt băng nghệ thuật — từ bước chân, vòng xoay tới các cú nhảy Axel, Lutz, Salchow — đều được định nghĩa bằng cạnh lưỡi nào, trượt tiến hay lùi, trên chân nào.
Lưỡi giày: một con dao cong có hai cạnh
Nhìn kỹ một lưỡi giày trượt băng nghệ thuật, bạn sẽ thấy ba đặc điểm:
- Rãnh lõm dọc giữa: mặt dưới lưỡi được mài lõm thành một rãnh nông, tạo ra hai cạnh sắc. Cạnh phía ngón chân cái gọi là cạnh trong, cạnh phía ngón út gọi là cạnh ngoài.
- Độ cong dọc (rocker): nhìn từ bên hông, lưỡi giày không thẳng mà cong nhẹ như một cung tròn lớn. Nhờ vậy, chỉ một đoạn ngắn của lưỡi chạm băng tại mỗi thời điểm, giúp xoay người dễ dàng.
- Răng cưa ở mũi (toe pick): vài chiếc răng ở đầu lưỡi, dùng để bật nhảy ở một số cú nhảy và để xoay tại chỗ. Lưỡi giày trượt băng tốc độ hay khúc côn cầu không có phần này.
Khi đứng thẳng, cả hai cạnh cùng chạm băng: đó là "lưỡi phẳng", trượt thẳng. Khi nghiêng mắt cá chân vào trong hoặc ra ngoài, chỉ một cạnh cắm vào băng, và vì lưỡi có độ cong, nó vạch ra một đường cong. Nghiêng càng nhiều, đường cong càng gắt.
Tám loại cạnh
Ghép ba lựa chọn lại — chân trái hay phải, trượt tiến hay lùi, cạnh trong hay cạnh ngoài — ta được 2 × 2 × 2 = 8 loại cạnh cơ bản. Huấn luyện viên và bình luận viên gọi tắt theo tiếng Anh, ví dụ "RFO" là chân phải (Right), tiến (Forward), cạnh ngoài (Outside); "LBI" là chân trái, lùi (Backward), cạnh trong (Inside).
Mỗi loại cạnh vạch một đường cong theo chiều nhất định. Ví dụ, trượt tiến bằng cạnh ngoài chân phải, người trượt cua sang phải; trượt tiến bằng cạnh trong chân phải, cua sang trái. Cả nghệ thuật bước chân của môn này là chuyển từ cạnh này sang cạnh khác thật mượt, tạo ra những đường lượn hình chữ S, hình số 8 trên mặt băng.
Vì sao gọi là "trượt băng nghệ thuật": những hình vẽ trên băng
Tên tiếng Anh của môn này là figure skating — "trượt băng hình vẽ". Cái tên xuất phát từ các bài hình bắt buộc (compulsory figures): vận động viên phải vạch trên mặt băng những hình số 8, vòng tròn lồng nhau, đường cong có móc, chỉ bằng một cạnh lưỡi, rồi trượt lại đúng đường cũ nhiều lần. Giám khảo cúi xuống xem dấu vết lưỡi giày để chấm độ tròn và độ trùng khít.
Trong nhiều thập kỷ, phần hình bắt buộc chiếm tỉ trọng lớn trong điểm số. Nhưng vì khó xem trên truyền hình và tốn nhiều giờ tập, Liên đoàn Trượt băng quốc tế (ISU) đã bỏ bài hình bắt buộc khỏi thi đấu quốc tế từ năm 1990. Tuy vậy, kỹ năng điều khiển cạnh mà các bài hình rèn luyện vẫn là nền móng của môn này.
Sáu cú nhảy, phân biệt bằng cạnh bật
Người xem mới thường thấy các cú nhảy trông giống nhau: lao đi, bật lên, xoay vài vòng, đáp xuống. Điều phân biệt chúng chủ yếu nằm ở lúc bật nhảy: bật từ cạnh nào, có dùng răng mũi giày hay không.
| Cú nhảy | Hướng trượt lúc bật | Cạnh bật | Dùng răng mũi giày |
|---|---|---|---|
| Axel | Tiến | Cạnh ngoài | Không |
| Salchow | Lùi | Cạnh trong | Không |
| Loop | Lùi | Cạnh ngoài | Không |
| Toe loop | Lùi | Cạnh ngoài | Có |
| Flip | Lùi | Cạnh trong | Có |
| Lutz | Lùi | Cạnh ngoài | Có |
Hầu hết các cú nhảy đều đáp bằng cạnh ngoài, trượt lùi. Axel là cú nhảy duy nhất bật khi trượt tiến, nên muốn đáp lùi, người trượt phải xoay thêm nửa vòng: một "Axel ba" thật ra là ba vòng rưỡi.
Lutz và Flip: cạnh quyết định tất cả
Lutz và Flip đều bật lùi, dùng răng mũi giày, chỉ khác nhau ở cạnh lưỡi chân trượt: Lutz bật từ cạnh ngoài, Flip từ cạnh trong. Nhìn thoáng qua rất khó phân biệt. Giám khảo kỹ thuật xem chậm video; nếu người trượt bật Lutz mà lưỡi đã lật sang cạnh trong, cú nhảy bị đánh dấu sai cạnh và bị trừ điểm. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy trong môn này, một độ nghiêng mắt cá chân vài độ có thể quyết định thứ hạng.
Vật lý của một đường trượt cong
Người trượt băng vào một đường cong cũng phải nghiêng vào trong như người đi xe đạp ôm cua, vì cần lực hướng tâm. Ví dụ tính: trượt 5 m/s trên đường cong bán kính 3 m.
- Gia tốc hướng tâm: a = v² ÷ r = 25 ÷ 3 ≈ 8,3 m/s².
- Góc nghiêng so với phương thẳng đứng, gần đúng: tan góc = a ÷ g ≈ 8,3 ÷ 9,8 ≈ 0,85, tức khoảng 40°.
Đó là lý do khi xem các đoạn bước chân nhanh, bạn thấy người trượt ngả hẳn vào trong cua, lưỡi giày cắm sâu.
Vì sao băng trơn
Một câu hỏi tưởng đơn giản nhưng khoa học vẫn đang bàn. Giải thích cũ, có trong nhiều sách giáo khoa, là áp suất của lưỡi giày làm băng tan thành nước. Các tính toán và thí nghiệm sau này cho thấy áp suất thôi không đủ giải thích, nhất là khi trời rất lạnh. Các nhà nghiên cứu hiện nay nhấn mạnh tới lớp phân tử nước rất mỏng, kém trật tự trên bề mặt băng và nhiệt do ma sát; cơ chế chi tiết vẫn còn được tranh luận.
Chấm điểm: kỹ thuật và trình diễn
Từ năm 2004, ISU dùng Hệ thống chấm điểm ISU (thay cho thang 6,0 cũ), ra đời sau những tranh cãi về chấm điểm ở Thế vận hội mùa đông 2002. Điểm gồm hai phần chính:
- Điểm kỹ thuật: mỗi động tác (nhảy, xoay, chuỗi bước) có giá trị cơ bản, cộng hoặc trừ theo mức độ thực hiện. Từ mùa 2018–2019, thang chất lượng thực hiện mở rộng từ −5 đến +5.
- Điểm thành phần chương trình: đánh giá kỹ năng trượt, sự trình bày, biên đạo và diễn giải âm nhạc. Số lượng và tên gọi các thành phần đã được điều chỉnh qua các mùa.
Trong phần "kỹ năng trượt", giám khảo nhìn đúng những gì bài này nói: cạnh lưỡi có sâu, có rõ không; đường cong có tròn, có mượt; người trượt có giữ tốc độ mà không cần đạp nhiều không.
Góc nhìn hôm nay: tập trượt băng an toàn
Ở Việt Nam, sân băng trong nhà có ở một số trung tâm thương mại tại Hà Nội và TP.HCM, mở lớp cho trẻ em và người lớn. Vài điều nên nhớ:
- Học với huấn luyện viên của sân, bắt đầu từ đứng, bước, ngã và đứng dậy an toàn.
- Trẻ nhỏ nên đội mũ bảo hiểm, đeo găng tay để tránh lưỡi giày của người khác khi ngã.
- Thuê giày vừa cỡ, buộc chặt phần cổ chân.
- Không ép trẻ tập xoạc, uốn dẻo theo hình ảnh vận động viên; đau kéo dài, sưng khớp thì nghỉ tập và đi khám.
Lần tới xem một chương trình trượt băng nghệ thuật, hãy thử bỏ qua cú nhảy và chỉ nhìn đôi chân trong đoạn bước chân: đếm xem người trượt đổi cạnh bao nhiêu lần trong mười giây. Bạn sẽ thấy cái đẹp của môn này nằm trong những đường cong mà lưỡi giày vẽ trên băng.
Câu hỏi thường gặp
Cạnh trong và cạnh ngoài của lưỡi giày trượt băng là gì?
Lưỡi giày trượt băng nghệ thuật có một rãnh lõm dọc giữa, tạo thành hai cạnh. Cạnh phía ngón chân cái là cạnh trong, cạnh phía ngón út là cạnh ngoài. Nghiêng mắt cá chân để trượt trên một cạnh sẽ tạo ra đường cong trên mặt băng.
Vì sao gọi là trượt băng nghệ thuật?
Tên tiếng Anh figure skating bắt nguồn từ các bài hình bắt buộc, trong đó vận động viên vạch hình số 8 và vòng tròn trên băng bằng một cạnh lưỡi giày. ISU bỏ phần thi này khỏi thi đấu quốc tế từ năm 1990, nhưng tên gọi vẫn giữ.
Cú nhảy Lutz và Flip khác nhau thế nào?
Cả hai đều bật khi trượt lùi và dùng răng mũi giày. Lutz bật từ cạnh ngoài của lưỡi chân trượt, Flip bật từ cạnh trong. Bật Lutz mà lưỡi lật sang cạnh trong sẽ bị giám khảo đánh dấu sai cạnh và trừ điểm.
Vì sao cú Axel có thêm nửa vòng?
Axel là cú nhảy duy nhất bật khi đang trượt tiến, trong khi mọi cú nhảy đều đáp khi trượt lùi. Để đổi từ tiến sang lùi, người trượt phải xoay thêm nửa vòng, nên Axel ba thực chất là ba vòng rưỡi.
Vì sao băng lại trơn?
Giải thích cũ cho rằng áp suất lưỡi giày làm băng tan, nhưng tính toán cho thấy áp suất thôi không đủ. Các nhà nghiên cứu hiện nay nhấn mạnh lớp phân tử nước rất mỏng trên bề mặt băng và nhiệt do ma sát; cơ chế chi tiết vẫn đang được tranh luận.
