Múa lụa dài của Trung Hoa — thường gọi là trường trù vũ, tức "múa lụa dài" — là lối múa dùng một hoặc hai dải lụa dài nhiều mét, cầm tay hoặc gắn que, tạo thành những vòng lượn lớn quanh người múa. Bên cạnh đó là dải lụa đỏ (hồng trù) buộc ngang lưng hay cầm tay trong các đoàn múa ngày hội ở phía bắc Trung Hoa. Hai lối này cùng gốc "lụa bay" nhưng khác nhau về tinh thần: một bên mềm và trữ tình trên sân khấu, một bên rộn ràng ngoài đường phố.
Dải lụa trong hình ảnh múa cổ
Người Trung Hoa nuôi tằm dệt lụa từ rất sớm, và hình ảnh người múa với tay áo dài, khăn dài, dải vải bay xuất hiện nhiều trên gạch, đá chạm, tượng gốm đời Hán và các thời sau. Các nhà nghiên cứu múa thường dựa vào những hình ảnh ấy để nói rằng vải mỏng bay theo thân người là một nét thẩm mỹ lâu đời của múa Trung Hoa. Tuy nhiên, từ hình ảnh tĩnh để dựng lại chính xác động tác cổ là việc khó; phần lớn các bài "múa lụa cổ" xem trên sân khấu ngày nay là sáng tác của thế kỷ 20 lấy cảm hứng từ hiện vật, không phải điệu múa được truyền nguyên vẹn qua hai nghìn năm.
Cần tách hai thứ hay bị lẫn với nhau:
- Tay áo thuỷ tụ: tay áo trắng rất dài may liền vào trang phục, dùng nhiều trong hí khúc và múa cổ điển. Người múa vung, hất, cuộn tay áo.
- Dải lụa dài: một tấm vải riêng, cầm trong tay hoặc gắn que, tách khỏi trang phục. Đây là đối tượng của bài này.
Hình ảnh nổi tiếng nhất của lụa bay có lẽ là các phi thiên trong bích hoạ hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng, di sản thế giới UNESCO công nhận năm 1987. Các tiên nữ không có cánh, chỉ có dải lụa uốn quanh người, mà ai nhìn cũng hiểu là họ đang bay. Thế kỷ 20, nhiều biên đạo múa Trung Hoa đã lấy những bức bích hoạ ấy làm cảm hứng cho các tiết mục múa lụa trên sân khấu.
Trường trù vũ trên sân khấu: lụa dài, que ngắn, vòng lớn
Trên sân khấu hiện đại, trường trù vũ có mấy đặc điểm dễ nhận ra:
- Lụa rất dài: thường dài hơn hẳn dải lụa của văn nghệ phong trào, có tiết mục dùng lụa dài gấp mấy lần chiều cao người múa. Lụa càng dài, đường bay càng chậm và trữ tình.
- Hai tay hai lụa: nhiều tiết mục cho người múa cầm hai dải lụa cùng lúc, mỗi tay một màu hoặc cùng màu, tạo hai vòng đối xứng hoặc đan nhau.
- Động tác cả thân: để lụa dài bay được, người múa phải xoay người, chạy vòng, nhảy, dùng cả lưng và vai chứ không chỉ cổ tay.
- Đội hình nhiều người: hàng chục người cùng múa, những vòng lụa nối nhau thành sóng nước, mây trời, hoa nở khi nhìn từ trên xuống.
Một dải lụa dài nhiều mét nặng hơn hẳn dải lụa ngắn, và sức cản không khí lên nó cũng lớn hơn. Người múa phải dùng lực của cả cánh tay và thân người, nhịp động tác chậm và rộng. Vì thế trường trù vũ thường đi với nhạc khoan thai, giai điệu dài hơi.
Dải lụa đỏ ngày hội: từ ương ca đến sân khấu
Ở phía bắc Trung Hoa, ương ca (yangge) là hình thức múa hát dân gian của nông dân, thường diễn vào dịp Tết và rằm tháng Giêng: đoàn người vừa đi vừa múa trên đường làng, theo trống chiêng và kèn. Người múa cầm quạt, khăn tay, hoặc buộc dải lụa ngang hông, hai đầu lụa cầm tay vung lên xuống theo nhịp bước.
Dải lụa đỏ (hồng trù) trở thành biểu tượng của sự vui mừng. Màu đỏ, theo quan niệm phổ biến của người Hán, gắn với hỷ sự, năm mới, may mắn. Khi múa, người ta:
- Vung lụa thành vòng tròn lớn qua đầu theo nhịp trống.
- Rung lụa liên tục thành sóng nhỏ trong lúc bước.
- Tung lụa lên cao rồi đón lại, hoặc hất lụa về phía trước như một lời chào.
Từ giữa thế kỷ 20, múa dải lụa đỏ được đưa lên sân khấu chuyên nghiệp và văn nghệ quần chúng, thường mở đầu các chương trình ngày lễ. Khác với trường trù vũ trữ tình, múa lụa đỏ nhịp nhanh, động tác bật nhảy, nụ cười rạng rỡ, trống dồn — tinh thần là sự hân hoan.
So sánh hai lối múa lụa Trung Hoa
| Trường trù vũ (lụa dài sân khấu) | Múa dải lụa đỏ ngày hội | |
|---|---|---|
| Gốc | Sáng tác sân khấu, lấy cảm hứng hình ảnh múa cổ và bích hoạ | Múa hát dân gian ương ca miền bắc |
| Dải lụa | Rất dài, nhiều màu, có khi gắn que | Ngắn hơn, thường màu đỏ, buộc ngang lưng hoặc cầm tay |
| Nhịp | Chậm, kéo dài | Nhanh, dồn dập theo trống |
| Cảm xúc | Trữ tình, bay bổng, gợi tiên cảnh | Vui mừng, rộn ràng |
| Ở đâu | Nhà hát, đoàn múa chuyên nghiệp | Đường phố, quảng trường dịp Tết, văn nghệ quần chúng |
| Đường lụa chính | Vòng lớn, xoắn quanh người, sóng ngang sàn | Vòng qua đầu, sóng nhỏ liên tục, tung lụa |
Kỹ thuật nhìn thấy được khi xem múa lụa dài
Bạn không cần biết múa vẫn có thể "đọc" được tay nghề người múa qua vài dấu hiệu:
- Lụa có bao giờ rơi chạm sàn ngoài ý muốn không. Với lụa dài, giữ cho cả chiều dài lụa bay trên không là điều khó nhất. Chạm sàn có chủ ý (như sóng nước lướt sát sàn) thì khác.
- Các vòng lụa có tròn và đều không. Vòng méo, vòng to nhỏ lẫn lộn là nhịp tay chưa ổn.
- Lụa có quấn vào người hay vào lụa của người bên cạnh không. Trong đội hình đông người, khoảng cách và thời điểm phải tính rất kỹ.
- Chuyển tiếp giữa hai động tác có liền mạch không. Người múa giỏi đổi từ vòng tròn sang sóng rắn mà lụa không khựng lại.
- Thân người và lụa có "cùng một hơi thở" không. Lụa không phải phụ kiện bay lung tung, nó là phần kéo dài của động tác.
Lụa đỏ, lụa dài ở cộng đồng người Hoa và ở Việt Nam
Múa dải lụa xuất hiện ở các cộng đồng người Hoa nhiều nơi trong dịp Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, các buổi văn nghệ của hội quán. Ở Việt Nam, các chương trình văn nghệ dịp Tết ở những khu có đông người Hoa như Chợ Lớn (TP Hồ Chí Minh) đôi khi có tiết mục múa lụa bên cạnh múa lân. Cách múa lụa dài cũng ảnh hưởng tới văn nghệ phong trào ở Việt Nam: nhiều đội múa trường học mua dải lụa có que, học các đường vòng tròn, xoắn ốc rồi kết hợp với nhạc Việt và áo dài.
Khi dựng một tiết mục "múa lụa kiểu Trung Hoa", người dựng nên tìm hiểu xem mình đang mượn từ lối nào — trường trù vũ trữ tình hay lụa đỏ ngày hội — để chọn nhạc, trang phục và nhịp cho thống nhất. Ghép lụa đỏ rộn ràng với nhạc chậm buồn, hoặc lụa dài trữ tình với nhạc trống dồn, thường tạo cảm giác lệch.
Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu múa lụa Trung Hoa ở đâu
- Xem bích hoạ Đôn Hoàng: nhiều sách ảnh và trang tư liệu của Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng công bố hình ảnh phi thiên. Nhìn kỹ hướng bay của dải lụa để hiểu vì sao các nhân vật "bay" được.
- Xem tượng gốm múa đời Hán, Đường trong các bảo tàng lớn có sưu tập nghệ thuật Trung Hoa: tay áo dài, khăn bay được tạc lại rất sống động.
- Xem các đoàn múa ương ca trong dịp Tết qua tư liệu phim phóng sự, để thấy lụa đỏ trong bối cảnh gốc ngoài đường phố.
- Đọc sách về múa dân gian và múa cổ điển Trung Hoa của các học viện múa, nơi có phân biệt rõ múa dân gian, múa cổ điển và sáng tác mới.
Với người tập phong trào, bài học lớn nhất từ trường trù vũ là: lụa càng dài thì động tác càng phải lớn, chậm và dùng cả thân người. Đừng cầm lụa 5–6 m mà chỉ vẩy cổ tay — lụa sẽ rũ, rối và mỏi vai rất nhanh. Bắt đầu với lụa ngắn, quen nhịp rồi mới dài dần.
Câu hỏi thường gặp
Trường trù vũ là gì?
Trường trù vũ là cách gọi múa lụa dài của Trung Hoa, người múa dùng một hoặc hai dải lụa dài nhiều mét để tạo vòng lượn lớn quanh người. Hình thức sân khấu ngày nay chủ yếu là sáng tác thế kỷ 20, lấy cảm hứng từ hình ảnh múa cổ và bích hoạ.
Vì sao múa lụa Trung Hoa hay dùng lụa đỏ?
Theo quan niệm phổ biến của người Hán, màu đỏ gắn với hỷ sự, năm mới và may mắn. Dải lụa đỏ vì thế xuất hiện nhiều trong múa ương ca dịp Tết và trong các tiết mục mở màn chương trình lễ hội.
Múa lụa dài khác múa tay áo thuỷ tụ thế nào?
Tay áo thuỷ tụ là tay áo trắng rất dài may liền vào trang phục, dùng nhiều trong hí khúc và múa cổ điển. Múa lụa dài dùng một tấm lụa riêng cầm tay hoặc gắn que, tách khỏi trang phục, nên đường bay dài và tự do hơn.
Ương ca là gì?
Ương ca là hình thức múa hát dân gian của nông dân phía bắc Trung Hoa, diễn chủ yếu dịp Tết và rằm tháng Giêng. Đoàn người vừa đi vừa múa theo trống chiêng, kèn, tay cầm quạt, khăn tay hoặc dải lụa.
Phi thiên Đôn Hoàng liên quan gì tới múa lụa?
Phi thiên là các tiên nữ bay trong bích hoạ hang Mạc Cao, không có cánh mà bay nhờ dải lụa uốn quanh người. Hình ảnh này là nguồn cảm hứng cho nhiều tiết mục múa lụa sân khấu Trung Hoa thế kỷ 20.
