Múa lụa là lối múa dùng một tấm vải mỏng, nhẹ — dải lụa dài gắn vào que, hoặc khăn lụa cầm tay — làm đạo cụ chính, để chuyển động của tay và thân người được "kéo dài" thành những đường cong bay trên không. Người múa không vẽ hình bằng lụa trực tiếp; họ tạo ra một làn sóng ở cổ tay, và làn sóng ấy chạy dọc tấm vải, vẽ thành vòng tròn, số 8, xoắn ốc hay sóng rắn. Hiểu được điều đó là hiểu được vì sao cùng một dải lụa, người này múa thì mềm như nước, người kia múa thì rối như dây.
Múa lụa gồm những loại nào
Chữ "múa lụa" trong tiếng Việt khá rộng. Ở văn nghệ trường học, người ta gọi múa lụa cho mọi tiết mục có tấm vải mỏng trong tay. Nếu chia theo đạo cụ thì có mấy nhóm chính:
| Loại đạo cụ | Hình dạng | Thường gặp ở đâu | Đường lụa tạo ra |
|---|---|---|---|
| Dải lụa dài có que | Băng vải hẹp, dài vài mét, nối vào que gỗ hoặc que sợi thuỷ tinh qua một khớp xoay | Múa dải lụa Trung Hoa, thể dục nghệ thuật, văn nghệ phong trào | Vòng lớn, xoắn ốc, sóng rắn kéo dài |
| Dải lụa dài cầm tay | Băng vải rộng hơn, dài 2–4 m, cầm trực tiếp hoặc buộc vào cổ tay, thắt lưng | Múa dải lụa đỏ ngày hội, múa dân gian vùng phía bắc Trung Hoa | Sóng lượn quanh người, vòng qua đầu |
| Khăn lụa | Tấm khăn dài một sải tay hoặc ngắn hơn | Múa khăn salpuri Hàn Quốc, múa khăn của nhiều dân tộc | Đường vung ngắn, khăn rơi, khăn bay lên rồi rủ xuống |
| Tấm lụa lớn | Tấm vải khổ rộng, nhiều người cùng cầm | Tiết mục sân khấu dựng hình sóng nước, mây, lửa | Mặt vải gợn sóng, phồng lên như cánh buồm |
| Quạt có lụa | Quạt xếp hoặc quạt tre gắn thêm dải lụa dài | Múa bụng biến thể, múa dân gian Trung Hoa, sân khấu đương đại | Cánh lụa xoè rộng theo vòng quạt |
Lụa trên không — người biểu diễn leo và treo mình trên hai dải vải dài thả từ trần — là xiếc, một ngành khác hẳn; ở đây chỉ nói chuyện lụa trong tay người múa đứng trên sàn.
Lụa "vẽ" lên không trung bằng cách nào
Thử cầm một sợi dây thừng dài, buộc đầu kia vào cột rồi giật nhanh tay lên xuống một cái. Bạn sẽ thấy một cái "bướu" chạy dọc sợi dây về phía cột. Sợi dây không chạy đi đâu cả; chỉ có hình dạng — làn sóng — chạy đi. Dải lụa cũng vậy, chỉ khác là đầu kia để tự do trong không khí.
Khi người múa xoay cổ tay thành một vòng tròn nhỏ, đầu que vẽ một vòng tròn nhỏ. Vòng tròn ấy truyền dần xuống thân lụa. Vì phần lụa ở xa đến chậm hơn một nhịp, cả dải lụa vẽ ra một chuỗi vòng nối tiếp, trông như một chiếc lò xo đang trôi trong không khí. Đó là "xoắn ốc". Nếu cổ tay đánh qua lại theo hình chữ S nằm ngang, lụa vẽ ra sóng rắn. Nếu cổ tay vẽ số 8, lụa vẽ hai vòng đan nhau.
Có ba điều làm dải lụa nghe lời tay người:
- Lụa phải luôn chuyển động. Lụa nhẹ, gặp sức cản không khí lớn so với khối lượng của nó. Tay dừng nửa giây là lụa rũ xuống, đường vẽ đứt. Người múa giỏi gần như không bao giờ để lụa đứng yên trừ khi muốn nó rơi.
- Chuyển động phải bắt đầu từ cổ tay, khuỷu, vai — không phải từ ngón tay. Ngón tay chỉ giữ que. Lực đi từ thân ra ngoài, qua vai, khuỷu rồi cổ tay, giống như quất một chiếc roi.
- Nhịp phải đều. Một vòng tròn nhanh chậm thất thường sẽ cho ra những vòng lụa to nhỏ khác nhau, dễ quấn vào người.
Phía sau những điều này là vật lý phổ thông của sóng: tốc độ làn sóng chạy dọc tấm vải, sức cản của không khí, quán tính của phần vải ở xa. Người múa không cần tính, nhưng cảm được: lụa dài thì "trễ" nhiều hơn, cần động tác lớn và chậm; lụa ngắn thì nhanh nhẹn, hợp động tác nhỏ và dày.
Lụa ở đâu ra và vì sao người ta múa với nó
Tơ tằm được người Trung Hoa nuôi và dệt từ rất sớm, và lụa theo các con đường buôn bán lan ra khắp châu Á rồi tới châu Âu. Vì nhẹ, mỏng, có ánh, lụa sớm trở thành chất liệu của trang phục múa. Tay áo dài, dải thắt lưng, khăn choàng của người múa trong tranh cổ, tượng gốm và bích hoạ ở nhiều nơi đều cho thấy vải mỏng bay theo động tác. Những dải lụa bay quanh các tiên nữ trong bích hoạ hang Mạc Cao (Đôn Hoàng) là ví dụ hay được nhắc nhất — các nhân vật ấy không có cánh, cảm giác "bay" đến từ dải lụa.
Từ chỗ là một phần trang phục, tấm lụa dần tách ra thành đạo cụ cầm tay. Ở mỗi vùng, nó mang một ý nghĩa riêng:
- Vui mừng, ngày hội: dải lụa đỏ trong các đoàn múa đường phố phía bắc Trung Hoa vào dịp Tết.
- Giải toả, cầu yên: khăn trắng trong múa salpuri của Hàn Quốc, gốc từ nghi lễ dân gian vùng tây nam bán đảo.
- Mềm mại, duyên dáng: khăn, lụa trong múa của nhiều dân tộc ở Việt Nam, như xoè khăn của người Thái.
- Thể thao: dải lụa là một trong năm dụng cụ của thể dục nghệ thuật, có quy cách chặt chẽ do Liên đoàn Thể dục quốc tế (FIG) đặt ra.
Múa lụa sân khấu, múa lụa phong trào và dải lụa thể thao khác nhau ra sao
Cùng một dải lụa có que, ba môi trường dùng nó khác nhau rõ rệt:
| Múa lụa sân khấu | Văn nghệ phong trào | Thể dục nghệ thuật | |
|---|---|---|---|
| Mục tiêu | Kể chuyện, gợi cảm xúc, tạo hình ảnh | Đẹp, đều, vui, tập được trong vài tuần | Thực hiện yếu tố kỹ thuật theo luật để lấy điểm |
| Dụng cụ | Tuỳ biên đạo: dài ngắn, màu, chất liệu đều tự do | Thường mua sẵn, dài 2–4 m cho dễ tập | Theo quy chuẩn dụng cụ của FIG (chiều dài, bề rộng, khối lượng tối thiểu) |
| Điều quan trọng nhất | Tinh thần tiết mục và đội hình | Cả nhóm đồng đều, không ai rối lụa | Lụa không được dừng, không được thắt nút, không chạm người ngoài ý muốn |
| Người tập | Diễn viên múa chuyên nghiệp | Học sinh, công nhân viên, hội người cao tuổi | Vận động viên được huấn luyện từ nhỏ |
Một điểm hay bị hiểu lầm: thấy vận động viên thể dục nghệ thuật múa lụa rất dẻo, nhiều người nghĩ muốn múa lụa phải xoạc, uốn lưng được. Không phải vậy. Múa lụa phong trào và phần lớn múa lụa sân khấu đẹp nhờ đường lụa và đội hình, không cần độ dẻo đặc biệt. Đừng ép trẻ hay người lớn kéo dãn quá sức chỉ để múa lụa.
Năm đường lụa cơ bản — nhận ra khi xem múa
Khi xem một tiết mục, bạn có thể tập gọi tên những gì lụa đang làm. Gần như mọi bài múa lụa đều ghép từ năm đường sau:
- Vòng tròn: cả cánh tay quay quanh vai, lụa vẽ một vòng lớn bên cạnh người, trước mặt hoặc trên đầu.
- Số 8: hai vòng tròn nối nhau, hai bên thân người, như dấu vô cực đứng.
- Xoắn ốc: cổ tay xoay vòng nhỏ và nhanh, lụa thành chuỗi vòng như lò xo.
- Sóng rắn: cổ tay đánh qua lại, lụa thành dải lượn ngoằn ngoèo, có thể nằm ngang sát sàn hoặc dựng đứng.
- Ném và đón: tung que hoặc tung lụa lên rồi bắt lại — dùng nhiều trong thể dục nghệ thuật, ít trong văn nghệ phong trào vì khó và dễ rơi.
Thêm vào đó là các động tác của thân người: xoay vòng tại chỗ để lụa quấn quanh người như một vòng xoáy, quỳ xuống để sóng lụa chạy sát sàn, hay chạy theo đường cong để lụa bay phía sau như đuôi sao chổi.
Tự thử: dùng một dải giấy để thấy sóng chạy dọc lụa
Không cần mua lụa vẫn hiểu được nguyên lý. Thử với vật liệu có sẵn trong nhà:
- Cắt một dải giấy ăn hoặc giấy màu mỏng, rộng khoảng 4 cm, dài khoảng 1,5 m (dán nối nhiều đoạn bằng băng dính).
- Dán một đầu vào một chiếc đũa hoặc bút chì dài.
- Đứng giữa phòng thoáng, vẩy đũa thành vòng tròn nhỏ trước mặt, lúc đầu chậm, rồi nhanh dần.
- Quan sát: lúc chậm, giấy rũ xuống. Tới một tốc độ nào đó, giấy bắt đầu vẽ vòng. Nhanh hơn nữa, các vòng xoắn lại thành lò xo.
- Đổi sang vẩy chữ S nằm ngang để thấy sóng rắn.
Dải giấy cứng hơn lụa nên đường vẽ hơi cứng, nhưng đủ để thấy rằng hình dạng trên lụa là kết quả của nhịp cổ tay, không phải của lụa tự bay. Trẻ nhỏ làm thí nghiệm này nên có người lớn đi cùng và tránh chọc đũa vào mặt bạn bên cạnh.
Góc nhìn hôm nay: bắt đầu xem và tập múa lụa từ đâu
Muốn hiểu múa lụa, cách tốt nhất là xem nhiều loại khác nhau rồi so sánh. Một gợi ý thứ tự xem:
- Xem một bài thể dục nghệ thuật dải lụa ở giải lớn để thấy đường lụa được kiểm soát chính xác đến mức nào.
- Xem một tiết mục múa dải lụa dân gian Trung Hoa ngày hội để thấy lụa dùng cho niềm vui, động tác to, nhịp trống rộn.
- Xem một bài salpuri Hàn Quốc để thấy chỉ một chiếc khăn trắng mà gợi được nỗi buồn và sự giải toả.
- Xem các tiết mục múa của nhà hát, học viện múa trong nước để thấy lụa dùng trong múa Việt.
Muốn tập thì nên bắt đầu ở câu lạc bộ múa, nhà văn hoá, đội văn nghệ của trường — có người hướng dẫn chỉ cho tư thế vai, cổ tay đúng, tránh đau vai vì quay sai. Tập ở nhà thì chọn chỗ trần cao, không có quạt trần đang quay, không gần đồ dễ vỡ. Đau vai, đau cổ tay kéo dài vài ngày thì nghỉ và đi khám, đừng cố tập tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Múa lụa là gì?
Múa lụa là lối múa dùng dải lụa dài (thường gắn vào que) hoặc khăn lụa làm đạo cụ chính. Người múa tạo nhịp ở cổ tay và cánh tay, làn sóng chạy dọc tấm vải và vẽ thành vòng tròn, số 8, xoắn ốc, sóng rắn trong không trung.
Múa lụa có cần dẻo không?
Không bắt buộc. Múa lụa văn nghệ và phần lớn múa lụa sân khấu đẹp nhờ đường lụa, nhịp đều và đội hình. Độ dẻo đặc biệt chỉ cần trong thể dục nghệ thuật, và việc đó phải do huấn luyện viên hướng dẫn, không tự ép ở nhà.
Vì sao dải lụa hay bị rối, quấn vào người?
Thường do tay dừng giữa chừng, nhịp nhanh chậm thất thường, hoặc vòng quay quá nhỏ so với chiều dài lụa. Giữ cho lụa luôn chuyển động, quay từ vai và khuỷu chứ không chỉ từ ngón tay, và chọn lụa ngắn hơn khi mới tập sẽ đỡ rối nhiều.
Múa lụa khác lụa trên không thế nào?
Múa lụa là cầm lụa trong tay, người múa đứng trên sàn. Lụa trên không là bộ môn xiếc, người biểu diễn leo và treo mình trên hai dải vải thả từ trên cao, đòi hỏi tập ở nơi chuyên môn với thiết bị an toàn.
Dải lụa dùng trong múa có phải lụa tơ tằm không?
Không nhất thiết. Sân khấu và phong trào ngày nay dùng nhiều vải satin hoặc voan tổng hợp vì rẻ, bền, màu tươi. Lụa tơ tằm rủ mềm và có ánh đẹp nhưng đắt và dễ hỏng, nên ít dùng cho dải lụa tập hằng ngày.
