Bơi chải là tên người Bắc Bộ gọi cuộc đua thuyền trong hội làng, và thuyền chải là loại thuyền dài, hẹp, nhẹ dùng riêng cho cuộc đua ấy. Khác với hình dung quen thuộc về thuyền rồng, thuyền chải thường không có đầu rồng, đuôi rồng; nó là thuyền của tốc độ và sức tập thể. Còn "thuyền rồng" trong hội làng Bắc Bộ thường là thuyền nghi lễ — chở kiệu thánh, chở chum nước thiêng trong lễ rước nước — đi chậm rãi, trang nghiêm chứ không đua.
Vì sao gọi là "bơi" và "chải"
Người ngoài Bắc lần đầu nghe "bơi thuyền" thường ngạc nhiên: thuyền thì chèo chứ sao lại bơi? Trong phương ngữ Bắc Bộ, "bơi" còn có nghĩa là dùng mái chèo đẩy thuyền — "bơi thuyền", "tay bơi". Vì thế "bơi chải" là bơi thuyền chải, và người chèo được gọi là "tay bơi" hay "trai bơi".
Chữ "chải" chỉ chính con thuyền đua; trong sách báo cũng gặp cách viết "bơi trải". Nguồn gốc chính xác của chữ này còn được giải thích khác nhau, nên ở đây chỉ ghi nhận cả hai cách viết đều được dùng.
Thuyền chải trông như thế nào
Thuyền chải ở mỗi làng một khác, nhưng có những nét chung:
- Dài và hẹp: thân thon, mạn thấp, chỉ đủ cho tay bơi ngồi thành hai hàng hoặc một hàng tuỳ thuyền.
- Nhẹ: đóng bằng gỗ tốt, ván mỏng, để thuyền nổi cao và lướt nhanh.
- Trang trí đơn giản: có thể sơn màu riêng của giáp, của xóm, cắm cờ hiệu; nhiều thuyền không có đầu linh vật.
- Người giữ nhịp: một người đánh trống, gõ mõ hoặc hô nhịp; một người cầm lái ở đuôi; có làng có thêm người cầm cờ ở mũi.
Số tay bơi mỗi thuyền khác nhau tuỳ làng và tuỳ cỡ thuyền, từ chục người tới vài chục người. Con số cụ thể của từng hội nên tra trong hồ sơ di sản hoặc tài liệu của địa phương, vì không có một chuẩn chung cho cả vùng.
Bảng so sánh: thuyền chải, thuyền rồng nghi lễ, thuyền rồng thể thao
| Tiêu chí | Thuyền chải (bơi chải Bắc Bộ) | Thuyền rồng nghi lễ trong hội làng | Thuyền rồng thể thao quốc tế |
|---|---|---|---|
| Mục đích | Đua tốc độ giữa các giáp, các làng | Rước thần, rước nước, nghi lễ | Thi đấu theo luật liên đoàn |
| Hình dáng | Dài, hẹp, nhẹ, trang trí đơn giản | Thường có đầu rồng, đuôi rồng, mái che hoặc kiệu | Thân chuẩn, có đầu và đuôi rồng lắp vào |
| Tốc độ | Càng nhanh càng tốt | Đi chậm, trang nghiêm | Càng nhanh càng tốt |
| Người trên thuyền | Tay bơi, người giữ nhịp, người lái | Người khiêng kiệu, chủ tế, người chèo | 20 tay chèo, người đánh trống, người lái (thuyền chuẩn) |
| Chất liệu | Gỗ | Gỗ, thường trang trí sơn son thếp vàng | Phần lớn là sợi thuỷ tinh |
Lễ rước nước: nơi thuyền rồng thật sự xuất hiện
Ở nhiều hội làng Bắc Bộ ven sông, đặc biệt là các làng thờ thần sông nước, có nghi lễ rước nước: đoàn thuyền chở kiệu, chở chum hoặc ché ra giữa dòng sông, lấy nước sạch nhất ở giữa dòng, rước về đình để làm lễ tắm tượng, dâng thánh. Thuyền chở kiệu và chở nước thường được trang trí như thuyền rồng, sơn son thếp vàng, có lọng, có cờ.
Trong những hội như vậy, bơi chải thường diễn ra song song hoặc sau lễ rước: thuyền rồng đi chậm rãi, trang nghiêm; thuyền chải lao vun vút ở khúc sông bên cạnh. Hai loại thuyền, hai nhịp điệu, cùng một ngày hội.
Bơi chải trong lệ làng
Bơi chải không chỉ là thi thể thao. Ở nhiều làng, nó được tổ chức theo lệ làng, gắn với tín ngưỡng thờ thành hoàng:
Chia đội theo giáp, xóm
Mỗi thuyền đại diện cho một giáp, một xóm hay một làng. Trai bơi được chọn từ những người khoẻ mạnh, có khi phải giữ kiêng khem trước ngày hội theo lệ riêng. Cả xóm góp công, góp của sắm thuyền, tập luyện.
Tập luyện trước hội
Đội bơi tập nhiều buổi trước ngày hội, nhất là tập nhịp. Người giữ nhịp quan trọng như thuyền trưởng: nhịp trống, nhịp mõ hay tiếng hô quyết định cả đội có bơi đều tay không. Một thuyền nhiều tay bơi mà mỗi người một nhịp sẽ chạy chậm hơn thuyền ít người nhưng đều.
Giải thưởng và danh dự
Giải thưởng bơi chải ngày xưa thường mang tính tượng trưng: cờ, tiền thưởng nhỏ, phần lộc. Cái quý là danh dự của giáp, của làng trong cả năm. Nhiều làng còn kể lại những năm thắng lớn như chuyện của cả cộng đồng.
Kỹ thuật bơi: cái lý của sự đồng đều
Tư thế bơi trên thuyền chải tuỳ truyền thống từng làng: có nơi ngồi, có nơi quỳ một gối. Mái chèo bơi chải thường là loại chèo ngắn cầm tay, không gác vào cọc mạn như chèo đò. Mỗi nhát bơi gồm ba pha: cắm chèo xuống nước ở phía trước, kéo về phía sau, nhấc chèo lên đưa về vị trí đầu.
Điều quan trọng nhất là cả thuyền phải cắm chèo cùng một lúc. Nếu chèo cắm lệch nhau, lực đẩy dàn trải, thân thuyền bị rung và lắc, nước bắn vào thuyền. Người giữ nhịp vì thế không chỉ đánh trống cho vui mà là "bộ não" của con thuyền. Đây cũng chính là nguyên lý mà đua thuyền rồng thể thao hiện đại đã chuẩn hoá thành kỹ thuật chèo đồng bộ.
Bơi chải còn và mất
Nhiều hội bơi chải ở đồng bằng Bắc Bộ đã thưa dần trong thế kỷ 20, do sông ngòi thay đổi, làng mạc đô thị hoá, và cả vì chi phí đóng, giữ thuyền gỗ. Một số làng đã phục dựng lại trong những năm gần đây, khi lễ hội truyền thống được quan tâm trở lại. Có nơi thay thuyền gỗ bằng thuyền vỏ composite cho bền, có nơi giữ thuyền gỗ như báu vật.
Bài này không kể lại toàn cảnh đua thuyền lễ hội làng khắp cả nước mà chỉ đi sâu vào con thuyền chải và sự khác biệt của nó với thuyền rồng.
Góc nhìn hôm nay: đi xem bơi chải
Hội bơi chải ở Bắc Bộ thường rơi vào mùa xuân, quanh tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, gắn với hội làng. Cách tìm: theo dõi lịch lễ hội của các tỉnh, thành phố trên trang của sở văn hoá, hoặc hỏi người dân ở các làng ven sông. Khi đi xem, hãy để ý:
- Thuyền đua có đầu rồng không, hay chỉ cắm cờ?
- Có lễ rước nước không, thuyền rước trông khác thuyền đua thế nào?
- Người giữ nhịp dùng trống, mõ hay tiếng hô?
- Tay bơi ngồi hay quỳ, chèo dài hay ngắn?
Bốn câu hỏi ấy đủ biến một buổi đi hội thành một chuyến điền dã nhỏ. Xem từ bờ, nơi được ban tổ chức bố trí; không tự ý chèo thuyền ra khu vực đua.
Câu hỏi thường gặp
Bơi chải là gì?
Bơi chải là tên gọi ở Bắc Bộ cho cuộc đua thuyền trong hội làng, dùng thuyền chải dài, hẹp, nhẹ. "Bơi" trong phương ngữ Bắc còn có nghĩa là dùng mái chèo đẩy thuyền, nên người chèo được gọi là tay bơi.
Thuyền chải khác thuyền rồng thế nào?
Thuyền chải là thuyền đua, dài hẹp, trang trí đơn giản, thường không có đầu rồng. Thuyền rồng trong hội làng Bắc Bộ thường là thuyền nghi lễ chở kiệu, chở nước thiêng, đi chậm và trang nghiêm, có đầu rồng đuôi rồng sơn son thếp vàng.
Bơi chải hay bơi trải mới đúng?
Cả hai cách viết đều gặp trong sách báo. Nguồn gốc của chữ "chải" còn được giải thích khác nhau, nên có thể dùng cách viết phổ biến ở địa phương mình.
Lễ rước nước trong hội làng là gì?
Lễ rước nước là nghi lễ đưa thuyền chở kiệu và chum ra giữa sông lấy nước sạch, rước về đình làm lễ tắm tượng, dâng thánh. Thuyền rước thường được trang trí như thuyền rồng, và bơi chải hay diễn ra cùng dịp.
Hội bơi chải thường tổ chức vào tháng nào?
Hội bơi chải ở Bắc Bộ thường diễn ra vào mùa xuân, quanh tháng Giêng, tháng Hai âm lịch, gắn với hội làng. Lịch cụ thể tuỳ từng làng và có thể tra trên trang của sở văn hoá các tỉnh, thành phố.
