Đóng một chiếc thuyền rồng truyền thống là việc của thợ mộc thuyền lành nghề: chọn gỗ tốt, dựng một thân thuyền dài và hẹp từ sống đáy và các tấm ván uốn cong, làm kín các mạch ghép, rồi tạc riêng đầu rồng và đuôi rồng để lắp vào hai đầu, cuối cùng sơn vảy, vẽ mắt. Một chiếc thuyền đua làng có thể dài hơn hai chục mét và chở vài chục tay chèo, còn thuyền rồng thi đấu quốc tế ngày nay phần lớn làm bằng vật liệu composite theo kích thước chuẩn. Cách làm thay đổi theo vùng, nhưng nguyên lý giống nhau: thân phải thẳng, nhẹ, kín nước và đủ cứng để không oằn khi cả đội cùng chèo.
Thuyền rồng gồm những phần nào
Dù là thuyền đua làng ở Việt Nam, thuyền rồng Hoa Nam hay thuyền thi đấu hiện đại, một chiếc thuyền rồng đều có những bộ phận cơ bản:
| Bộ phận | Chức năng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Sống đáy (sống thuyền) | Xương sống chạy dọc đáy, giữ cho thân thẳng | Thường là thanh gỗ dài, chắc nhất trong thuyền |
| Ván thân | Tạo vỏ thuyền, uốn theo đường cong từ mũi tới lái | Ghép từ nhiều tấm, hoặc khoét từ một thân cây lớn ở một số vùng |
| Đà ngang, ghế ngồi | Giữ hai mạn không bị bóp méo, làm chỗ ngồi cho tay chèo | Khoảng cách giữa các ghế quyết định số tay chèo |
| Đầu rồng, đuôi rồng | Phần trang trí, mang ý nghĩa nghi lễ | Thường tạc riêng, có thể tháo ra khi cất thuyền |
| Chỗ trống, chỗ lái | Người giữ nhịp ở mũi, người lái ở đuôi | Thuyền đua làng có thể có thêm người cầm cờ, người hô |
Chọn gỗ: bước quyết định tuổi thọ con thuyền
Thợ thuyền nói gỗ tốt là một nửa con thuyền. Gỗ đóng thuyền đua cần ba đức tính: nhẹ để thuyền nổi cao và lướt nhanh, dẻo để uốn được thành đường cong mà không nứt, và chịu nước để không mục khi ngâm lâu.
Ở Việt Nam, các loại gỗ quen thuộc của nghề đóng ghe thuyền gồm gỗ sao, gỗ dầu, gỗ kiền kiền và một số loại gỗ rừng khác, tuỳ vùng và tuỳ thời. Nhiều làng có thuyền đua giữ thuyền qua nhiều chục năm, chỉ thay ván hỏng khi cần. Ở vùng Hoa Nam, sách vở và tư liệu nghề kể tới gỗ sam (một loại thông), gỗ long não và các loại gỗ cứng nhiệt đới.
Ở nhiều làng, việc chọn và hạ cây gỗ để đóng thuyền đua đi kèm nghi lễ: cúng trước khi chặt, chọn ngày khởi công. Đây là tục riêng của từng nơi, không có một nghi thức chung cho mọi làng.
Dựng thân: từ sống đáy tới đường cong mạn
Có hai cách dựng thân thuyền chính, tuỳ truyền thống mỗi vùng:
Khoét từ một thân cây
Ở một số vùng của châu Á, thuyền đua được khoét từ một thân cây lớn, giống thuyền độc mộc. Cách này cho thân liền một khối, rất chắc, nhưng cần cây cực lớn và thẳng — ngày càng hiếm.
Ghép ván
Phổ biến hơn là ghép ván: đặt sống đáy trước, dựng các khung sườn, rồi ghép từng tấm ván thân theo đường cong. Ván được làm mềm để uốn — trong nghề đóng thuyền gỗ truyền thống, thợ dùng hơi nóng hoặc lửa rơm hơ ván, vừa hơ vừa ép dần theo khuôn. Đây là công đoạn cần tay nghề cao và luôn do thợ cả làm, có người phụ trông lửa và nước.
Các tấm ván được nối bằng mộng, chốt gỗ, hoặc đinh, tuỳ nơi. Mục tiêu là một thân dài, hai mạn đối xứng tuyệt đối. Thân lệch vài phân là thuyền chạy cứ lái dạt sang một bên, cả đội phải chèo bù, mất sức.
Làm kín: xảm thuyền
Mạch ghép giữa các tấm ván phải được làm kín. Nghề đóng thuyền gỗ ở Việt Nam có công đoạn gọi là xảm: nhét vật liệu xơ (như xơ tre, xơ dừa) vào khe, rồi trét hỗn hợp có dầu rái, sơn ta hoặc nhựa cây. Lớp xảm khô lại thành một lớp dẻo, kín nước, có thể làm lại khi thuyền cũ.
Thuyền gỗ để khô lâu sẽ co ngót, khe ván hở ra. Vì vậy trước mùa đua, nhiều nơi ngâm thuyền xuống nước một thời gian cho gỗ nở trở lại, rồi mới xảm bù chỗ còn rò.
Tạc đầu rồng và đuôi rồng
Đầu rồng là phần được chăm chút nhất và cũng là phần mang tính nghệ thuật nhất. Ở nhiều nơi, đầu và đuôi rồng do thợ chạm khắc chuyên nghiệp làm, tách khỏi thợ đóng thân.
- Đầu rồng: tạc từ một khối gỗ, có hàm, răng, sừng, râu, bờm, mắt. Kiểu dáng phản ánh mỹ thuật từng vùng: rồng Hoa Nam thường có hàm mở rộng, mắt lồi, râu dài; thuyền đua ở Việt Nam, khi có đầu rồng, thường mang dáng rồng quen thuộc trên đình chùa địa phương.
- Đuôi rồng: thường là một khối gỗ cong vút, chạm vảy và vây.
- Lắp ghép: đầu và đuôi thường được thiết kế để tháo rời. Khi cất thuyền, đầu rồng được cất riêng, nhiều nơi đặt ở đình, miếu hoặc nhà người giữ thuyền.
Không phải thuyền đua nào cũng có đầu rồng. Ở Việt Nam, nhiều thuyền đua làng không mang đầu rồng, hoặc mang đầu các linh vật khác như ở hội đua thuyền tứ linh. Bài về bơi chải Bắc Bộ trong danh mục này nói rõ hơn sự khác nhau ấy.
Sơn vảy, vẽ mắt
Bước cuối là trang trí thân. Thân thuyền được sơn nền, rồi vẽ vảy chạy dọc hai mạn, từ cổ rồng tới đuôi, tạo cảm giác cả con thuyền là thân một con rồng nằm trên nước. Màu sắc tuỳ làng, tuỳ đội: có nơi giữ màu truyền thống qua nhiều đời, có nơi mỗi đội một màu để người xem dễ phân biệt.
Mắt rồng là chi tiết mang ý nghĩa nghi lễ ở nhiều vùng. Ở Hồng Kông, Hoa Nam, Singapore, mắt rồng được "điểm" trong một nghi thức riêng trước mùa đua — bài về lễ điểm mắt rồng nói kỹ. Ở Việt Nam, tục vẽ mắt cho thuyền là truyền thống quen thuộc của nghề ghe thuyền ven biển, có ý nghĩa riêng của người đi biển.
Thuyền rồng hiện đại: composite và kích thước chuẩn
Khi đua thuyền rồng thành môn thể thao quốc tế, các liên đoàn cần thuyền giống hệt nhau để công bằng. Thuyền thi đấu theo chuẩn của Liên đoàn Thuyền rồng Quốc tế (IDBF) phần lớn làm bằng sợi thuỷ tinh, đúc theo khuôn. Thuyền chuẩn dài khoảng 12,5 m, chở 20 tay chèo cùng người đánh trống và người lái; thuyền nhỏ chở 10 tay chèo. Đầu và đuôi rồng vẫn được lắp vào khi thi đấu, giữ phần hồn của con thuyền.
Thuyền gỗ truyền thống vẫn sống ở các lễ hội làng, nơi mỗi chiếc thuyền là tài sản chung, có lịch sử, có tên tuổi người đóng và những lần thắng thua được kể lại.
Góc nhìn hôm nay: đi xem một xưởng thuyền
Ở Việt Nam, những làng nghề đóng ghe thuyền gỗ ven biển và ven sông vẫn còn, dù ít dần vì tàu vỏ thép, vỏ composite. Nếu có dịp đi qua, hãy hỏi xin đứng xem một buổi xảm thuyền hay hơ ván — mùi gỗ, mùi dầu rái và tiếng búa là một phần di sản khó tìm trong sách. Nhiều bảo tàng tỉnh và Bảo tàng Lịch sử quốc gia có trưng bày mô hình, hiện vật về thuyền truyền thống.
Với học sinh, bài làm mô hình thuyền rồng bằng dây chun trong danh mục này là một cách nhỏ để hiểu vì sao thân thuyền phải thẳng, nhẹ và đối xứng.
Câu hỏi thường gặp
Thuyền rồng làm bằng gỗ gì?
Thuyền rồng gỗ truyền thống dùng loại gỗ nhẹ, dẻo, chịu nước. Ở Việt Nam, nghề đóng ghe thuyền quen dùng gỗ sao, gỗ dầu, gỗ kiền kiền và một số loại khác tuỳ vùng. Thuyền thi đấu quốc tế ngày nay phần lớn làm bằng sợi thuỷ tinh.
Thuyền rồng dài bao nhiêu mét?
Thuyền rồng thi đấu chuẩn quốc tế dài khoảng 12,5 m, chở 20 tay chèo, người đánh trống và người lái. Thuyền đua làng truyền thống có kích thước khác nhau tuỳ nơi, nhiều chiếc dài hơn và chở nhiều tay chèo hơn.
Xảm thuyền là gì?
Xảm thuyền là công đoạn làm kín mạch ghép giữa các tấm ván: nhét xơ vào khe rồi trét hỗn hợp có dầu rái, sơn ta hoặc nhựa cây. Lớp xảm giúp thuyền gỗ không rò nước và có thể làm lại khi thuyền cũ.
Vì sao đầu rồng trên thuyền tháo ra được?
Đầu và đuôi rồng thường tạc riêng và thiết kế tháo rời để dễ cất giữ, sửa chữa và bảo quản. Ở nhiều nơi, đầu rồng được cất ở đình, miếu hoặc nhà người giữ thuyền khi hết mùa đua.
Thuyền đua ở Việt Nam có phải lúc nào cũng có đầu rồng không?
Không. Nhiều thuyền đua làng ở Việt Nam không có đầu rồng, hoặc mang hình các linh vật khác như ở hội đua thuyền tứ linh. Hình ảnh thuyền rồng đầu rồng đuôi rồng phổ biến hơn ở đua thuyền rồng Hoa Nam và thể thao quốc tế.
