Phong trào chèo thuyền rồng của người từng điều trị ung thư vú bắt đầu ở Vancouver (Canada) năm 1996, khi bác sĩ y học thể thao Don McKenzie lập đội Abreast In A Boat để tìm hiểu xem vận động thân trên lặp lại có làm nặng thêm phù bạch huyết ở cánh tay hay không — điều mà lời khuyên y khoa thời đó lo ngại. Từ một đội thử nghiệm, phong trào đã lan ra hàng trăm đội ở nhiều nước. Đây là câu chuyện về cộng đồng và về cách y học thay đổi quan niệm, không phải lời hứa chữa bệnh: ai muốn tham gia cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị của mình trước.
Bối cảnh: nỗi lo phù bạch huyết
Điều trị ung thư vú nhiều khi có phẫu thuật lấy hạch nách hoặc xạ trị vùng nách. Một trong những hệ quả có thể gặp là phù bạch huyết (lymphedema): dịch bạch huyết ứ lại, làm cánh tay bên điều trị sưng, nặng, khó cử động. Phù bạch huyết có thể xuất hiện nhiều tháng hay nhiều năm sau điều trị.
Trong một thời gian dài, nhiều người bệnh được khuyên hạn chế vận động mạnh, lặp lại ở tay bên điều trị — tránh xách nặng, tránh những động tác như chèo, vì lo ngại sẽ gây hoặc làm nặng phù bạch huyết. Lời khuyên ấy xuất phát từ sự thận trọng, nhưng chưa có nhiều bằng chứng nghiên cứu.
Năm 1996: một chiếc thuyền ở Vancouver
Bác sĩ Don McKenzie, chuyên gia y học thể thao ở Đại học British Columbia, muốn kiểm tra nỗi lo ấy. Ông chọn chèo thuyền rồng vì đây là môn vận động lặp lại của thân trên, đúng loại vận động mà người bệnh được khuyên tránh. Năm 1996, ông lập một đội gồm những phụ nữ đã điều trị ung thư vú, tập luyện theo chương trình có theo dõi, và đặt tên đội là Abreast In A Boat — một cách chơi chữ: "abreast" vừa nghĩa là "sát vai nhau", vừa gợi tới chữ "breast" (vú).
Theo những gì McKenzie và các cộng sự báo cáo, trong nhóm tham gia không thấy xuất hiện ca phù bạch huyết mới hay nặng thêm do chèo thuyền, và nhiều người cho biết sức khoẻ, tinh thần được cải thiện. Đây là một nhóm nhỏ, không phải thử nghiệm lâm sàng lớn, nhưng nó đặt câu hỏi nghiêm túc cho lời khuyên cũ và góp phần thúc đẩy các nghiên cứu sau này về vận động sau ung thư vú.
Từ một đội tới một phong trào toàn cầu
Đội ở Vancouver không dừng lại ở vai trò nghiên cứu. Các thành viên tiếp tục chèo, tham gia các lễ hội thuyền rồng, và câu chuyện của họ lan đi. Các đội mới ra đời ở nhiều thành phố Canada, rồi Hoa Kỳ, Úc, New Zealand, châu Âu, châu Á. Một uỷ ban quốc tế dành cho các đội chèo là người từng mắc ung thư vú được thành lập để kết nối các đội và tổ chức các lễ hội riêng.
- 1996: Abreast In A Boat ra đời ở Vancouver, do bác sĩ Don McKenzie khởi xướng.
- Cuối thập niên 1990 – đầu 2000: các đội mới xuất hiện ở nhiều nước nói tiếng Anh, sau đó lan rộng.
- Những năm sau: các giải thuyền rồng lớn thường có nội dung hoặc nghi thức dành riêng cho các đội người từng mắc ung thư vú; có những lễ hội quốc tế riêng cho phong trào.
Số đội và số nước tham gia thay đổi theo thời gian; con số cập nhật nên tra trên trang của các tổ chức phong trào.
Lễ thả hoa: nghi thức của phong trào
Một nghi thức xúc động thường thấy ở các lễ hội: sau cuộc đua, các thuyền của những đội người từng mắc ung thư vú xếp lại gần nhau trên mặt nước, các thành viên giơ cao những bông hoa — thường là hoa cẩm chướng hồng — rồi thả xuống nước. Nghi thức để tưởng nhớ những người đã mất vì bệnh và tôn vinh những người đang sống, đang chèo. Màu hồng gắn với biểu tượng dải ruy băng hồng của phong trào nâng cao nhận thức về ung thư vú.
Vì sao là thuyền rồng
Có vài lý do khiến thuyền rồng hợp với phong trào này hơn nhiều môn khác:
- Tập thể: 20 người cùng một thuyền, không ai bị bỏ lại; người khoẻ hơn và người yếu hơn cùng góp sức theo khả năng.
- Nhịp đều, có thể điều chỉnh: cường độ có thể tăng dần, người đánh trống và huấn luyện viên kiểm soát nhịp.
- Ngoài trời, trên nước: nhiều thành viên nói về cảm giác thư thái khi ở trên mặt nước.
- Cộng đồng: đội thuyền trở thành nơi chia sẻ kinh nghiệm sống chung với bệnh, nơi không cần giải thích nhiều.
Điều cần nói rõ: không phải lời khuyên y khoa
Câu chuyện này dễ bị hiểu sai, nên cần nhấn mạnh vài điểm:
- Không chữa bệnh: chèo thuyền rồng không phải phương pháp điều trị ung thư. Lợi ích được nói tới là về vận động, sức khoẻ chung và tinh thần.
- Mỗi người một khác: giai đoạn điều trị, loại phẫu thuật, tình trạng phù bạch huyết, bệnh kèm theo khác nhau. Một chương trình phù hợp với người này có thể chưa phù hợp với người kia.
- Hỏi bác sĩ điều trị trước: muốn tham gia, cần trao đổi với bác sĩ đang theo dõi mình, và nếu có thể, với chuyên viên vật lý trị liệu về phù bạch huyết.
- Tập có hướng dẫn: tăng dần cường độ, khởi động kỹ, theo dõi cánh tay. Sưng, nặng, đau, đỏ ở cánh tay thì dừng tập và đi khám.
- An toàn trên nước: luôn mặc áo phao, tập với câu lạc bộ có huấn luyện viên, có thuyền cứu hộ.
Hướng dẫn y khoa về vận động sau điều trị ung thư đã thay đổi nhiều kể từ năm 1996, và hiện nay vận động phù hợp thường được khuyến khích. Nhưng "phù hợp" là chữ quan trọng nhất, và chỉ bác sĩ điều trị mới trả lời được cho từng người.
Bài học rộng hơn: khi y học tự kiểm tra mình
Câu chuyện Abreast In A Boat thường được dùng làm ví dụ về cách khoa học tiến lên: một lời khuyên được truyền lại vì thận trọng, một bác sĩ đặt câu hỏi "bằng chứng đâu", một nhóm người tình nguyện tham gia thử nghiệm có theo dõi, và kết quả mở đường cho những nghiên cứu lớn hơn. Nó cũng cho thấy giá trị của cộng đồng: những người tham gia không chỉ là đối tượng nghiên cứu mà trở thành người dẫn dắt phong trào.
Góc nhìn hôm nay: muốn tìm hiểu hay tham gia
Ở Việt Nam, đua thuyền rồng thể thao và phong trào này còn mới. Người quan tâm có thể bắt đầu bằng việc tìm đọc về Abreast In A Boat và các tổ chức thuyền rồng quốc tế dành cho người từng mắc ung thư vú, hỏi các câu lạc bộ chèo thuyền ở địa phương xem có chương trình cho người mới, và quan trọng nhất là mang câu hỏi tới bác sĩ điều trị. Với người thân, cách đồng hành tốt nhất là nghe, không ép, và cùng đi tới buổi tập đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Phong trào chèo thuyền rồng của người khỏi ung thư vú bắt đầu từ đâu?
Phong trào bắt đầu ở Vancouver, Canada, năm 1996, khi bác sĩ y học thể thao Don McKenzie lập đội Abreast In A Boat gồm những phụ nữ đã điều trị ung thư vú. Từ đó, các đội tương tự lan ra nhiều nước.
Abreast In A Boat là gì?
Abreast In A Boat là đội thuyền rồng đầu tiên của những người từng điều trị ung thư vú, lập ở Vancouver năm 1996. Đội ra đời để tìm hiểu xem chèo thuyền có làm nặng thêm phù bạch huyết ở cánh tay hay không.
Người từng mắc ung thư vú có chèo thuyền rồng được không?
Nhiều người đã tham gia, nhưng mỗi người có tình trạng khác nhau. Cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước, tập với câu lạc bộ có huấn luyện viên, tăng dần cường độ và dừng lại đi khám nếu cánh tay sưng, nặng, đau.
Chèo thuyền rồng có chữa được ung thư vú không?
Không. Chèo thuyền rồng không phải phương pháp điều trị ung thư. Lợi ích được nói tới là về vận động, sức khoẻ chung, tinh thần và sự gắn kết cộng đồng.
Vì sao các đội thả hoa xuống nước sau cuộc đua?
Đó là nghi thức của phong trào: các đội giơ cao hoa, thường là cẩm chướng hồng, rồi thả xuống nước để tưởng nhớ những người đã mất vì bệnh và tôn vinh những người đang sống. Màu hồng gắn với biểu tượng ruy băng hồng.
