Lễ hội thuyền rồng ở châu Á: Hồng Kông, Singapore, Nagasaki, Lào

Châu Á có nhiều lễ hội đua thuyền dài, nhưng không phải tất cả đều là "thuyền rồng" theo nghĩa Hoa Nam. Hồng Kông và Singapore đua thuyền rồng vào dịp Đoan Ngọ (mùng 5 tháng 5 âm lịch), Nagasaki có lễ đua thuyền Peiron mang gốc Hoa từ thế kỷ 17, Okinawa có đua thuyền Hārī cầu ngư, còn Lào, Campuchia và Thái Lan đua thuyền dài vào dịp kết thúc mùa an cư Phật giáo và mùa nước, với những chiếc thuyền mang đầu Naga. Mỗi nơi một nguồn gốc, một lịch, một hình dáng thuyền.

Hồng Kông: nơi đua thuyền rồng thành quốc tế

Hồng Kông thường được nhắc như nơi khai sinh đua thuyền rồng hiện đại. Năm 1976, Hồng Kông tổ chức giải đua thuyền rồng quốc tế, mời các đội nước ngoài tham gia — mốc thường được coi là khởi đầu cho việc đưa thuyền rồng ra khỏi khuôn khổ lễ hội làng. Ngày nay, mùa Đoan Ngọ ở Hồng Kông có nhiều điểm đua, từ các làng chài truyền thống tới những giải quốc tế ở cảng Victoria.

Song song với giải thể thao, các làng chài vẫn giữ nghi lễ cổ. Ở làng chài Tai O trên đảo Lantau, dịp Đoan Ngọ có cuộc rước thuyền trên kênh: thuyền rồng kéo theo thuyền nhỏ chở tượng thần đi qua các nhà sàn ven nước, cầu bình an cho làng. Các khu Aberdeen, Stanley cũng có truyền thống đua thuyền lâu đời.

Singapore và Malaysia: thuyền rồng của cộng đồng người Hoa

Ở Singapore, đua thuyền rồng gắn với cộng đồng người Hoa và được tổ chức cả như lễ hội lẫn môn thể thao, với nhiều câu lạc bộ, đội trường học, đội doanh nghiệp. Lễ điểm mắt rồng thường mở đầu mùa đua. Malaysia, nhất là Penang, cũng có truyền thống đua thuyền rồng dịp Đoan Ngọ và các giải quốc tế.

Ở hai nơi này, thuyền rồng là ví dụ điển hình về cách một lễ hội đi theo cộng đồng di cư rồi bén rễ ở vùng đất mới, kết hợp với thể thao hiện đại.

Nagasaki: Peiron, đua thuyền gốc Hoa trên đất Nhật

Nagasaki là cảng giao thương với Trung Hoa trong suốt thời Edo, có cộng đồng thương nhân người Hoa sống lâu đời. Lễ đua thuyền ở đây gọi là Peiron (ペーロン), tên được cho là bắt nguồn từ cách phát âm một từ Hán chỉ thuyền rồng. Theo truyền thống địa phương, Peiron bắt đầu từ thế kỷ 17 khi người Hoa ở Nagasaki đua thuyền để cầu cho biển lặng sau một trận bão.

Peiron thường diễn ra vào mùa hè, các đội đến từ các khu vực ven biển của thành phố. Thuyền dài, nhiều tay chèo, nhịp được giữ bằng trống và chiêng. Đây là ví dụ thú vị về một nghi lễ thuyền rồng được "Nhật hoá" qua nhiều thế kỷ, vẫn giữ tên gốc ngoại lai.

Okinawa: Hārī cầu ngư

Ở Okinawa, cực nam Nhật Bản, có lễ đua thuyền gọi là Hārī (cũng viết Hāre ở một số nơi), thường tổ chức vào khoảng tháng 5, có nơi theo dương lịch, có nơi theo âm lịch. Lễ gắn với cầu ngư, cầu an cho ngư dân. Lễ Hārī ở cảng Naha và ở Itoman là hai nơi nổi tiếng. Thuyền có trang trí đầu rồng, phản ánh ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa vào Vương quốc Lưu Cầu xưa.

Ở Itoman có một nội dung vui mắt: thuyền cố tình bị lật giữa cuộc đua, các tay chèo phải dựng thuyền lên, tát nước rồi chèo tiếp. Nội dung này nhắc lại kỹ năng sinh tồn của ngư dân khi gặp sóng lật thuyền.

Lào: Boun Suang Heua trên sông Mê Kông

Ở Lào, lễ hội đua thuyền gọi là Boun Suang Heua, thường diễn ra vào cuối mùa mưa, quanh dịp kết thúc mùa an cư kiết hạ của Phật giáo (Ok Phansa), khoảng tháng 10 dương lịch. Ở Viêng Chăn, đua thuyền trên sông Mê Kông là sự kiện lớn trong năm; Luang Prabang và nhiều tỉnh khác cũng có lễ riêng.

Thuyền đua Lào là thuyền dài, rất nhiều tay chèo, đầu thuyền thường mang hình rắn thần Naga — linh vật sông nước của văn hoá Phật giáo Nam tông vùng Mê Kông — chứ không phải rồng kiểu Hoa Nam. Lễ hội gắn với lòng biết ơn dòng sông và các vị thần sông nước. Buổi tối có lễ thả thuyền đèn (Lai Heua Fai) trên sông.

Campuchia và Thái Lan: lễ hội nước

Ở Campuchia, Bon Om Touk (lễ hội nước) diễn ra khi nước sông Tonle Sap đổi chiều, chảy ngược từ Biển Hồ về sông Mê Kông vào cuối mùa mưa — một hiện tượng thuỷ văn đặc biệt của vùng. Ở Phnom Penh, các đội từ khắp các tỉnh mang thuyền dài về đua trước Hoàng cung. Lễ hội cũng có thả thuyền đèn và cúng trăng.

Ở Thái Lan, đua thuyền dài cũng có ở nhiều tỉnh ven sông vào mùa nước, gắn với dịp kết thúc mùa an cư. Đồng bào Khmer ở Nam Bộ Việt Nam có lễ đua ghe ngo trong dịp Ok Om Bok, rộn ràng nhất ở Sóc Trăng.

Bảng so sánh các lễ hội

Rồng và Naga: hai linh vật, một dòng nước

Đi dọc châu Á, ta thấy đầu thuyền đua chia làm hai "họ": rồng ở vùng ảnh hưởng văn hoá Hán (Hoa Nam, Hồng Kông, Đài Loan, Nhật Bản, Lưu Cầu), và Naga ở vùng Phật giáo Nam tông Mê Kông (Lào, Thái Lan, Campuchia, người Khmer Nam Bộ). Cả hai đều là linh vật mình dài, uốn lượn, cai quản nước — và đều tự nhiên trở thành hình tượng cho con thuyền dài lướt trên sông.

Góc nhìn hôm nay: lên kế hoạch xem lễ hội

Hầu hết các lễ hội trên theo âm lịch hoặc theo mùa nước, nên ngày dương lịch thay đổi mỗi năm. Trước khi đi, nên kiểm tra thông báo chính thức của cơ quan du lịch nơi đến. Khi xem đua thuyền, đứng ở khu vực ban tổ chức bố trí, không xuống thuyền nhỏ ra sát đường đua. Và nếu muốn tự trải nghiệm chèo thuyền rồng, nhiều câu lạc bộ ở Hồng Kông, Singapore có buổi thử cho người mới, luôn có huấn luyện viên và áo phao.