Điểm một bài thể dục nghệ thuật được ghép từ hai phần lớn: điểm độ khó (bài làm được những yếu tố khó nào, giá trị bao nhiêu) và điểm thực hiện (làm sạch, đúng, đẹp tới đâu), trong đó phần nghệ thuật — nhạc, ý tưởng, sự liền mạch — được chấm riêng hoặc gộp vào tuỳ chu kỳ luật. Điểm độ khó là điểm mở, không có trần; điểm thực hiện tính bằng cách lấy 10 trừ đi các lỗi. Luật do FIG viết lại theo chu kỳ bốn năm, nên con số cụ thể cần tra Bộ luật chấm điểm hiện hành.
Từ điểm 10 tuyệt đối tới điểm mở
Người xem thể dục nghệ thuật thập niên 1980 quen với điểm 10,0 tuyệt đối. Khi nhiều vận động viên cùng chạm trần, rất khó phân định ai hơn ai. Sau năm 2000, FIG đổi cách chấm nhiều lần: tách độ khó và thực hiện thành các tổ trọng tài riêng, rồi bỏ trần cho phần độ khó. Lối nghĩ mới là: ai dám làm khó hơn thì được cộng nhiều hơn, nhưng làm hỏng thì bị trừ ở phần thực hiện.
Hệ quả dễ thấy: bài thi ngày nay dày yếu tố hơn hẳn, nhịp nhanh hơn, và tổng điểm của vận động viên hàng đầu thường cao hơn nhiều so với con số 10 cũ. Một tổng điểm hơn 30 không còn hiếm ở giải lớn. So điểm của hai chu kỳ luật khác nhau với nhau là so khập khiễng.
Điểm độ khó: bài làm được những gì
Tổ trọng tài độ khó (D) đếm và tính giá trị các yếu tố trong bài. Vận động viên nộp trước một phiếu khai các yếu tố định làm; trọng tài đối chiếu với những gì thực sự diễn ra trên sàn. Các nhóm chính trong những chu kỳ gần đây gồm:
Độ khó của cơ thể
Ba nhóm động tác cơ thể: nhảy (bật lên, xoạc trên không, nhảy xoay), thăng bằng (đứng trên một chân hoặc một bộ phận cơ thể với tư thế rõ ràng) và xoay (xoay trên mũi chân hoặc trên bộ phận khác của cơ thể). Mỗi yếu tố có giá trị riêng trong bảng luật. Điều kiện quan trọng: yếu tố cơ thể chỉ được tính khi đi kèm ít nhất một kỹ thuật dụng cụ hợp lệ — nhảy xoạc mà dải lụa đứng im thì không tính.
Độ khó của dụng cụ
Phần này ghi nhận sự thành thạo dụng cụ: ném dụng cụ lên cao, trong lúc nó bay thì xoay người hoặc lăn dưới sàn, rồi bắt lại — nhóm yếu tố thường gọi là "rủi ro". Càng nhiều vòng xoay dưới dụng cụ đang bay, càng nhiều điều kiện khó khi ném và bắt (không nhìn, bắt bằng chân, bắt sau lưng), giá trị càng cao. Ngoài ra có các yếu tố thành thạo không cần ném, như lăn dụng cụ qua người theo cách đặc biệt.
Chuỗi bước múa
Luật yêu cầu bài có chuỗi bước múa theo nhịp và tính chất của nhạc, để bài không chỉ là dãy động tác kỹ thuật nối nhau.
Nếu yếu tố khai mà không làm được, hoặc làm không đạt tiêu chuẩn (độ xoạc chưa đủ, thăng bằng chưa giữ đủ lâu), trọng tài không tính giá trị đó.
Điểm thực hiện: làm sạch tới đâu
Tổ thực hiện (E) bắt đầu từ 10 và trừ dần theo từng lỗi. Có thể hình dung hai loại lỗi:
- Lỗi kỹ thuật: chân không duỗi, tư thế lệch, bước thêm để giữ thăng bằng, dụng cụ bay sai quỹ đạo, phải di chuyển để bắt, dải lụa thắt nút hoặc chạm sàn, đánh rơi dụng cụ.
- Lỗi nghệ thuật: nhạc và chuyển động không khớp, bài thiếu ý tưởng chủ đạo, chuyển tiếp rời rạc, thiếu biểu cảm, không dùng hết sàn.
Mỗi lỗi có mức trừ theo bảng, từ nhỏ (lỗi tư thế nhẹ) tới lớn (đánh rơi dụng cụ, nhất là để dụng cụ rơi ra ngoài sàn). Có chu kỳ luật gộp lỗi kỹ thuật và nghệ thuật vào một tổ thực hiện; có chu kỳ tách phần nghệ thuật ra thành tổ riêng, mỗi tổ tính từ 10. Khi xem giải, nhìn bảng điểm có mấy cột là biết chu kỳ đó đang dùng cách nào.
Bảng tóm tắt các thành phần điểm
| Thành phần | Ai chấm | Cách tính | Chấm điều gì |
|---|---|---|---|
| Độ khó (D) | Tổ trọng tài độ khó | Cộng dồn giá trị các yếu tố, không có trần | Yếu tố cơ thể, yếu tố dụng cụ, chuỗi bước múa |
| Thực hiện (E) | Tổ trọng tài thực hiện | Tính từ 10 trừ dần | Độ chính xác, sạch sẽ của động tác và dụng cụ |
| Nghệ thuật (A) | Tổ riêng hoặc gộp vào E, tuỳ chu kỳ | Tính từ 10 trừ dần | Ý tưởng, khớp nhạc, biểu cảm, sự liền mạch |
| Trừ điểm chung | Trọng tài điều hành | Trừ thẳng vào tổng | Quá giờ nhạc, ra ngoài sàn, trang phục sai quy định |
Tổng điểm bằng điểm độ khó cộng các điểm còn lại, trừ đi phần trừ chung. Ở nhiều tổ, điểm cao nhất và thấp nhất của các trọng tài bị loại trước khi tính trung bình, để giảm ảnh hưởng của một người chấm lệch.
Sân, nhạc và thời gian
Bài thi diễn ra trên thảm vuông khoảng 13 m × 13 m. Bài cá nhân dài khoảng 1 phút 15 giây tới 1 phút 30 giây, bài đồng đội dài khoảng 2 phút 15 giây tới 2 phút 30 giây. Nhạc có thể có lời trong một số bài, theo quy định từng chu kỳ. Dụng cụ hay vận động viên ra khỏi ranh giới thảm đều bị trừ.
Trước giải, dụng cụ được kiểm tra quy cách. Mỗi bên sân thường có dụng cụ dự phòng: nếu dụng cụ văng ra ngoài, vận động viên được lấy dụng cụ dự phòng để làm tiếp, nhưng vẫn bị trừ vì để mất dụng cụ.
Đọc một bảng điểm như thế nào
Lấy ví dụ minh hoạ (số liệu giả định, không phải điểm của ai): một vận động viên có điểm D là 13,5 và điểm E là 8,2, không có lỗi trừ chung. Tổng điểm là 21,7. Vận động viên thứ hai có D là 12,0 nhưng E là 8,9, tổng 20,9. Người thứ nhất thắng nhờ bài khó hơn, dù làm kém sạch hơn.
Đây là thế cân bằng mà các huấn luyện viên luôn phải tính: thêm một yếu tố ném khó có thể được 0,5 điểm D, nhưng nếu rơi dụng cụ thì phần E bị trừ còn nhiều hơn. Chiến thuật dựng bài là chọn độ khó mà vận động viên làm được một cách ổn định.
Những tranh luận quanh cách chấm
Như mọi môn chấm điểm bằng mắt, thể dục nghệ thuật từng có những kết quả gây tranh cãi. Các ý kiến phê bình thường xoay quanh hai điểm: phần độ khó quá dày khiến bài thi giống nhau và mất chất nghệ thuật; và phần nghệ thuật khó chấm khách quan. Mỗi lần FIG viết lại luật là một lần cố cân hai thứ đó. Việc dùng nhiều trọng tài, loại điểm cao nhất – thấp nhất và công khai điểm từng tổ cũng nhằm tăng sự minh bạch.
Góc nhìn hôm nay: tự thử làm trọng tài
Một cách học luật vui: chọn một bài thi lưu trữ, xem một lần để thưởng thức, rồi xem lần hai với tờ giấy chia ba cột — yếu tố khó thấy được, lỗi thấy được, cảm nhận về nhạc. So với bảng điểm thật, sẽ thấy mình bắt được bao nhiêu phần mà trọng tài đã bắt. Giáo viên thể dục có thể dùng cách này trong giờ học để học sinh hiểu một môn thể thao chấm điểm vận hành thế nào, mà không cần ai phải tập động tác khó.
Muốn đọc nguyên bản, Bộ luật chấm điểm thể dục nghệ thuật của FIG có trên trang gymnastics.sport, tiếng Anh, kèm hình vẽ minh hoạ từng yếu tố.
Câu hỏi thường gặp
Thể dục nghệ thuật chấm điểm như thế nào?
Điểm gồm phần độ khó (cộng giá trị các yếu tố, không có trần) và phần thực hiện (tính từ 10 trừ các lỗi), phần nghệ thuật được chấm riêng hoặc gộp vào tuỳ chu kỳ luật. Tổng điểm là tổng các phần trừ đi lỗi chung như quá giờ, ra ngoài sàn.
Điểm tối đa thể dục nghệ thuật là bao nhiêu?
Hiện không có điểm tối đa cố định, vì phần độ khó là điểm mở. Phần thực hiện và nghệ thuật mỗi phần tính từ 10. Trước đây môn này chấm thang 10 và có nhiều bài đạt 10,0 tuyệt đối.
Rơi dụng cụ bị trừ bao nhiêu điểm?
Rơi dụng cụ là một trong những lỗi bị trừ nặng nhất, nặng hơn nữa nếu dụng cụ văng ra ngoài sàn. Mức trừ cụ thể do Bộ luật chấm điểm của FIG quy định cho từng chu kỳ và có thể thay đổi.
Bài thể dục nghệ thuật dài bao lâu?
Bài cá nhân dài khoảng 1 phút 15 giây tới 1 phút 30 giây, bài đồng đội khoảng 2 phút 15 giây tới 2 phút 30 giây. Quá hoặc thiếu thời gian quy định đều bị trừ điểm.
Vì sao điểm thể dục nghệ thuật ngày nay cao hơn trước?
Vì luật đã đổi: phần độ khó không còn trần, và tổng điểm cộng nhiều thành phần. So điểm giữa các chu kỳ luật khác nhau không có ý nghĩa, chỉ nên so trong cùng một giải.