Salpuri là điệu múa đơn của Hàn Quốc, người múa mặc hanbok trắng, cầm một dải khăn lụa trắng, chuyển động chậm theo nhạc sinawi để diễn tả nỗi buồn và sự giải toả. Tên gọi thường được giải thích là "xua đi điều xui rủi" (sal: vận xấu, puri: tháo gỡ). Điệu múa có gốc từ nghi lễ dân gian vùng tây nam bán đảo Triều Tiên, được nâng lên sân khấu vào đầu thế kỷ 20, và năm 1990 được Hàn Quốc công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quan trọng của quốc gia.
Từ nghi lễ dân gian tới sân khấu
Ở vùng Jeolla, phía tây nam bán đảo, các nghi lễ của thầy cúng dân gian (mudang) có phần múa và nhạc ứng tác gọi là sinawi. Những nghi lễ ấy nhằm an ủi linh hồn người chết, xua điều xấu, cầu yên cho người sống. Múa salpuri được cho là đã tách ra từ những động tác múa trong các nghi lễ ấy, rồi qua tay nghệ nhân múa ở các nhóm biểu diễn (giới gisaeng, nghệ nhân dân gian) mà dần thành một điệu múa độc lập, không còn gắn với việc cúng.
Han Seong-jun (1874–1941), người thường được gọi là cha đẻ của múa truyền thống Hàn Quốc hiện đại, được ghi nhận là đã đưa nhiều điệu múa dân gian — trong đó có salpuri — lên sân khấu trong những năm 1930, sắp xếp lại thành hình thức biểu diễn. Sau ông, nhiều nghệ nhân giữ và phát triển salpuri theo phong cách riêng, nên ngày nay người ta hay nói tới các "dòng" salpuri gắn với tên từng nghệ nhân và vùng.
Năm 1990, salpuri được chỉ định là Di sản văn hoá phi vật thể quan trọng (nay gọi là Di sản phi vật thể quốc gia) của Hàn Quốc. Các nghệ nhân được công nhận là người nắm giữ có nhiệm vụ truyền dạy, nên salpuri vẫn được học trong các trường múa và trung tâm truyền thống.
Chiếc khăn trắng: đạo cụ duy nhất
Toàn bộ điệu múa xoay quanh một chiếc khăn lụa trắng (sugeon), dài cỡ một sải tay hoặc hơn tuỳ phong cách. Khăn không gắn que, cầm trực tiếp trong tay. Người múa không vẽ vòng tròn liên tục như múa lụa Trung Hoa; khăn chỉ chuyển động ở những khoảnh khắc được chọn:
- Khăn rủ: cầm khăn buông thẳng, đi chậm, khăn đung đưa nhẹ theo bước chân.
- Khăn vắt: khăn vắt qua cánh tay, qua vai, như một người đang ôm nỗi niềm.
- Khăn hất: một cú hất cổ tay dứt khoát, khăn bay lên thành vòng cung rồi rơi xuống chậm rãi — đây là khoảnh khắc người xem chờ đợi.
- Khăn tung: ở một số phong cách, người múa tung khăn lên rồi để rơi xuống sàn, sau đó quỳ xuống nhặt lên — được hiểu như buông bỏ rồi gánh lại.
Màu trắng mang nhiều lớp nghĩa. Trong văn hoá Hàn, trắng là màu của tang lễ nhưng cũng là màu của sự thanh khiết, của dân thường. Khăn trắng vì thế vừa gợi nỗi buồn, vừa gợi sự trong sạch sau khi đã giải toả.
"Tĩnh trung động": vẻ đẹp của sự chậm
Người Hàn hay mô tả vẻ đẹp của salpuri bằng ý "động trong tĩnh": bề ngoài gần như đứng yên, nhưng bên trong là dòng chuyển động liên tục. Một số điều bạn có thể để ý khi xem:
- Bước chân đặt gót trước: người múa bước chậm, đặt gót xuống trước rồi mới tới bàn chân, gối hơi chùng, tạo dáng đi êm như lướt.
- Hơi thở dẫn động tác: vai nâng lên khi hít vào, hạ xuống khi thở ra. Nhiều động tác trông như chỉ là một nhịp thở lớn.
- Khoảng lặng: có những lúc người múa dừng hẳn, chỉ chiếc khăn còn rung nhẹ. Những khoảng lặng ấy là một phần của bài múa.
- Bùng lên đột ngột: sau một đoạn chậm, nhạc dồn lên, người múa xoay nhanh, khăn hất cao — rồi lại chậm xuống.
Cấu trúc chậm – nhanh – chậm ấy gợi một quá trình cảm xúc: nỗi buồn dồn nén, bùng ra, rồi lắng xuống thành bình thản. Đó là ý "puri" — tháo gỡ, giải toả.
Âm nhạc: sinawi và nhịp salpuri
Salpuri được múa theo nhạc sinawi — lối hoà tấu ứng tác bắt nguồn từ nhạc nghi lễ dân gian vùng tây nam. Các nhạc cụ thường gặp:
| Nhạc cụ | Loại | Vai trò |
|---|---|---|
| Piri | Kèn dăm kép bằng tre | Giai điệu chính, tiếng sắc, gần giọng khóc |
| Daegeum | Sáo ngang lớn bằng tre | Giai điệu dài, có tiếng rè đặc trưng của màng rung |
| Haegeum | Đàn kéo hai dây | Đi theo và trang trí giai điệu |
| Ajaeng | Đàn dây kéo bằng que | Tiếng trầm, rền |
| Janggu | Trống hai mặt hình đồng hồ cát | Giữ nhịp salpuri, dẫn tốc độ |
| Buk / jing | Trống, chiêng | Nhấn nhịp, tạo cao trào |
Nhịp salpuri (salpuri jangdan) là một chu kỳ nhịp có cảm giác nhịp ba trong nhịp bốn, chậm và đung đưa. Vì các nhạc công ứng tác, mỗi lần biểu diễn có thể khác nhau đôi chút, và người múa phải nghe nhạc mà thở theo.
Salpuri, seungmu và taepyeongmu: ba điệu múa hay được nhắc cùng nhau
| Salpuri | Seungmu (múa tăng) | Taepyeongmu (múa thái bình) | |
|---|---|---|---|
| Trang phục | Hanbok trắng | Áo dài tay rất dài, khăn chóp trắng, áo cà sa đỏ chéo vai | Trang phục kiểu triều phục, nhiều màu |
| Đạo cụ | Khăn lụa trắng | Tay áo dài, dùi trống, trống lớn ở cuối bài | Không đạo cụ đặc biệt, nặng về bước chân |
| Tinh thần | Buồn, giải toả | Nội tâm, tu hành, giằng xé rồi tĩnh lặng | Cầu thái bình, trang trọng |
| Điểm nhìn | Đường khăn và hơi thở | Tay áo vung cao, đoạn đánh trống | Bước chân phức tạp theo nhịp |
Cả ba đều là múa dân gian được nâng lên sân khấu trong thế kỷ 20, đều được công nhận là di sản phi vật thể quốc gia của Hàn Quốc, và thường được biểu diễn cạnh nhau trong các chương trình múa truyền thống.
Salpuri khác múa lụa Trung Hoa ở đâu
Cùng là tấm vải mỏng trong tay, nhưng hai lối múa đi theo hai hướng gần như ngược nhau:
- Độ dài và đường bay: múa lụa Trung Hoa dùng lụa dài, đường bay liên tục. Salpuri dùng khăn ngắn hơn, chuyển động ngắt quãng, nhiều khoảng lặng.
- Số người: múa lụa Trung Hoa hay dựng đội hình đông. Salpuri cốt lõi là múa đơn, một người một khăn.
- Cảm xúc: lụa Trung Hoa thường bay bổng hoặc vui mừng. Salpuri hướng vào nỗi buồn, sự giải thoát.
- Điểm đẹp: lụa Trung Hoa đẹp ở hình khối lụa tạo ra. Salpuri đẹp ở sự tiết chế — mỗi cú hất khăn hiếm và quý.
Góc nhìn hôm nay: xem salpuri thế nào cho hiểu
Lần đầu xem salpuri, nhiều người thấy chậm và "không có gì xảy ra". Vài gợi ý để xem có ý vị hơn:
- Đừng tìm câu chuyện cụ thể: salpuri không kể chuyện có nhân vật. Hãy theo dõi cảm xúc lên xuống: dồn nén, bùng nổ, lắng dịu.
- Nhìn hơi thở ở vai: thấy vai nâng hạ là thấy được nhịp của bài múa.
- Chờ khoảnh khắc khăn bay: đếm xem trong cả bài có bao nhiêu lần khăn được hất cao. Thường không nhiều, và mỗi lần đều rơi vào cao trào của nhạc.
- Nghe tiếng kèn piri: giai điệu sắc, gần như tiếng khóc, là chìa khoá cảm xúc.
Có thể tìm xem salpuri qua các buổi biểu diễn của Trung tâm Quốc gia về Nghệ thuật biểu diễn truyền thống Hàn Quốc (Gugak Center) ở Seoul, các chương trình giao lưu văn hoá Hàn – Việt, hoặc tư liệu ghi hình được các cơ quan văn hoá Hàn Quốc công bố. Người tập múa ở Việt Nam muốn học salpuri nên tìm lớp có giáo viên được đào tạo bài bản về múa truyền thống Hàn, vì bước chân và hơi thở của salpuri rất khó tự học qua video.
Câu hỏi thường gặp
Salpuri là gì?
Salpuri là điệu múa đơn truyền thống của Hàn Quốc, người múa mặc hanbok trắng và cầm khăn lụa trắng, chuyển động chậm theo nhạc sinawi. Điệu múa diễn tả nỗi buồn và sự giải toả, có gốc từ nghi lễ dân gian vùng tây nam bán đảo.
Chữ salpuri nghĩa là gì?
Salpuri thường được giải thích là ghép từ "sal" — vận xấu, điều rủi — và "puri" — tháo gỡ, giải toả. Hiểu nôm na là xua đi điều xấu, giải toả nỗi buồn.
Vì sao múa salpuri dùng khăn trắng?
Trong văn hoá Hàn, màu trắng gắn với tang lễ nhưng cũng là màu thanh khiết. Khăn trắng vì thế vừa gợi nỗi buồn vừa gợi sự trong sạch sau khi đã giải toả, đúng với tinh thần điệu múa.
Salpuri được công nhận di sản năm nào?
Salpuri được Hàn Quốc chỉ định là Di sản văn hoá phi vật thể quan trọng của quốc gia năm 1990. Các nghệ nhân nắm giữ được công nhận để truyền dạy điệu múa cho thế hệ sau.
Salpuri khác múa lụa Trung Hoa thế nào?
Múa lụa Trung Hoa dùng lụa dài, đường bay liên tục, thường đội hình đông và cảm xúc bay bổng hoặc vui mừng. Salpuri là múa đơn, khăn ngắn hơn, nhiều khoảng lặng, hướng vào nỗi buồn và sự giải thoát.
