Múa lụa ở Việt Nam: từ sân khấu chuyên nghiệp tới văn nghệ trường

Ở Việt Nam, "múa lụa" không phải một điệu múa cổ truyền có tên riêng như xoè Thái hay múa sạp, mà là một lối dàn dựng dùng khăn, lụa làm đạo cụ — xuất hiện từ sân khấu chuyên nghiệp của các nhà hát, học viện múa cho tới tiết mục văn nghệ 20/11 của một lớp học. Gốc của nó đến từ ba nguồn: khăn, lụa trong múa của các dân tộc, kỹ thuật múa lụa du nhập từ nước ngoài, và chất liệu lụa Việt gắn với hình ảnh áo dài. Hiểu được ba nguồn ấy giúp người dựng tiết mục chọn đúng chất cho bài múa của mình.

Khăn và lụa trong múa của các dân tộc Việt Nam

Trước khi có dải lụa gắn que, khăn đã là đạo cụ quen thuộc trong múa của nhiều dân tộc trên đất Việt. Ví dụ dễ thấy nhất là xoè của người Thái vùng Tây Bắc, trong đó có lối xoè cầm khăn bên cạnh xoè quạt, xoè nón — khăn được vung nhẹ theo vòng tròn, theo nhịp chiêng trống. Ở nhiều vùng khác, chiếc khăn, chiếc thắt lưng vải trong trang phục cũng được dùng như đạo cụ khi múa. Những điệu múa dân tộc này đã có bài riêng ở mảng múa dân gian; điều đáng nói ở đây là: khăn trong múa dân tộc thường ngắn, cầm tay, chuyển động mềm và tiết chế, không bay thành vòng lớn như dải lụa có que.

Trong sân khấu cổ truyền như chèo, tuồng, đạo cụ cầm tay quen thuộc nhất là quạt; khăn, dải thắt lưng và tà áo góp phần vào dáng điệu của nhân vật. Đó là "nét lượn" của trang phục hơn là múa lụa đúng nghĩa.

Múa lụa trên sân khấu chuyên nghiệp

Từ nửa sau thế kỷ 20, cùng với sự ra đời của các trường múa và đoàn ca múa chuyên nghiệp, múa Việt Nam tiếp nhận nhiều kỹ thuật từ múa các nước. Trường Múa Việt Nam ở Hà Nội — nay là Học viện Múa Việt Nam — được thành lập cuối những năm 1950, là nơi đào tạo diễn viên múa chuyên nghiệp đầu tiên của cả nước. Diễn viên được học múa dân gian các dân tộc, múa cổ điển châu Âu, và các kỹ thuật đạo cụ trong đó có lụa.

Trên sân khấu chuyên nghiệp, lụa thường được dùng theo những cách sau:

• Dải lụa có que để tạo vòng lượn, xoắn ốc trong các tiết mục mang không khí mùa xuân, lễ hội.
• Tấm lụa lớn nhiều người cầm để dựng hình sóng nước, dòng sông, mây trời — rất hợp với đề tài sông nước, biển đảo.
• Lụa nối trang phục: tà áo, khăn choàng dài được thiết kế để bay theo động tác, nhất là trong múa đương đại.
• Lụa làm phông và hiệu ứng: lụa trắng chiếu đèn màu thành sóng, lửa, sương.

Các tiết mục này thường do biên đạo chuyên nghiệp dàn dựng, kết hợp chất liệu dân gian Việt (bước đi, thế tay của múa dân tộc) với kỹ thuật lụa vay mượn. Kết quả là một thứ "múa lụa Việt" có dáng mềm, kín đáo, ít bật nhảy hơn múa lụa Trung Hoa ngày hội.

Múa lụa trong văn nghệ trường học và cơ quan

Ở trường học, múa lụa là một trong những tiết mục được chọn nhiều nhất. Lý do khá thực tế:

1. Dễ đẹp: chỉ cần cả nhóm vẩy lụa đều, sân khấu đã có màu sắc và chuyển động.
2. Không cần kỹ thuật cao: không đòi hỏi xoay, nhảy, dẻo như múa chuyên nghiệp.
3. Đạo cụ rẻ, dễ mua: dải lụa có que bán sẵn ở cửa hàng đạo cụ văn nghệ, dụng cụ thể thao.
4. Hợp nhiều đề tài: quê hương, mùa xuân, thầy cô, ngày Tết, biển đảo.
5. Hợp áo dài: tà áo dài bay cùng dải lụa tạo cảm giác rất "Việt".

Với văn nghệ cơ quan, hội người cao tuổi, hội phụ nữ, múa lụa còn có một ưu điểm: hợp với nhiều lứa tuổi, động tác vừa sức, không cần sàn tập đặc biệt.

Lụa Việt: chất liệu và hình ảnh

Việt Nam có những làng dệt lụa lâu đời: Vạn Phúc (Hà Nội), Mã Châu (bên sông Thu Bồn, nay thuộc TP Đà Nẵng), Nha Xá (Ninh Bình), cùng vùng tơ tằm Bảo Lộc (Lâm Đồng). Lụa tơ tằm Việt chủ yếu dùng may áo dài, khăn, quần áo, ít khi được dùng làm dải lụa múa vì giá cao và dễ rách khi quất mạnh.

Tuy vậy, hình ảnh lụa Việt — mỏng, mềm, có ánh — vẫn là cảm hứng lớn của múa lụa trong nước. Nhiều tiết mục dùng áo dài lụa thật cho trang phục, còn dải lụa đạo cụ thì dùng vải tổng hợp như satin, voan để bền và rẻ. Đây là sự phân công hợp lý: áo dài chỉ cần bay nhẹ, còn dải lụa phải chịu hàng trăm lần quất mỗi buổi tập.

Dáng múa lụa "kiểu Việt" nhận ra ở đâu

Không có quy tắc cố định, nhưng khi xem nhiều tiết mục, có thể thấy vài nét chung khiến múa lụa trong nước khác với múa lụa nước ngoài:

• Nhịp khoan thai: phần lớn tiết mục dùng nhạc trữ tình, ít nhạc dồn dập.
• Thế tay mềm, kín: tay ít khi vung thẳng cao quá đầu một cách mạnh mẽ; nhiều động tác ở ngang ngực, ngang vai.
• Kết hợp đạo cụ: lụa đi cùng nón lá, quạt, hoa — thứ ít thấy ở múa lụa Trung Hoa hay Hàn Quốc.
• Đội hình tượng trưng: chữ S của đất nước, hình hoa sen, dòng sông, con thuyền.
• Trang phục áo dài: tà áo trở thành "lụa thứ hai", bay cùng dải lụa.

Người dựng tiết mục nên tránh chép nguyên bài múa lụa nước ngoài rồi thay nhạc Việt. Động tác mạnh, nhanh của múa lụa đỏ ngày hội đặt lên nhạc trữ tình Việt sẽ lệch tinh thần. Tốt hơn là lấy kỹ thuật lụa (vòng tròn, số 8, sóng rắn) rồi đặt vào nhịp và thế tay của múa Việt.

Góc nhìn hôm nay: xem và học múa lụa Việt ở đâu

• Xem biểu diễn chuyên nghiệp: chương trình của Học viện Múa Việt Nam, các nhà hát ca múa nhạc trung ương và địa phương thường có tiết mục dùng lụa, nhất là dịp Tết và các ngày lễ lớn.
• Xem hội diễn văn nghệ quần chúng ở phường, xã, trường học: nơi thấy rõ nhất múa lụa phong trào và cách các nhóm sáng tạo với ít kinh phí.
• Tìm hiểu múa dân tộc: xem xoè Thái, múa của các dân tộc ở bảo tàng, nhà văn hoá để học thế tay mềm, kín — chất liệu quý cho múa lụa Việt.
• Thăm làng lụa: Vạn Phúc, Mã Châu để hiểu chất liệu lụa thật khác vải tổng hợp thế nào về độ rủ và ánh.

Học sinh, giáo viên muốn dựng tiết mục có thể nhờ giáo viên âm nhạc, thể dục của trường, hoặc mời người từ câu lạc bộ múa của nhà văn hoá hướng dẫn vài buổi đầu. Đừng ép các em xoạc, uốn lưng để "đẹp hơn" — múa lụa đẹp nhờ đường lụa và sự đồng đều, không nhờ độ dẻo.