Bản đồ thể dục nghệ thuật thế giới có một trung tâm lâu đời là Nga và các nước thuộc Liên Xô cũ, một đối trọng truyền thống là Bulgaria, và một vòng các nước đã vươn lên mạnh trong hai thập kỷ gần đây: Ý, Israel, Tây Ban Nha, Đức, cùng châu Á với Trung Quốc, Nhật Bản, Uzbekistan, Hàn Quốc. Mỗi nơi có một "trường phái" riêng — cách dựng bài, chọn nhạc, dùng dụng cụ — đủ để người xem lâu năm nhìn bài thi mà đoán được quốc gia.
Nga và không gian Liên Xô cũ: cái nôi thi đấu
Môn này được biến thành thể thao thi đấu ở Liên Xô những năm 1930–1940, nên không ngạc nhiên khi trường phái Nga giữ vai trò trung tâm suốt nhiều thập kỷ. Từ 1988 tới 2016, mọi tấm huy chương vàng Olympic cá nhân đều thuộc về vận động viên Liên Xô hoặc các nước kế thừa. Nội dung đồng đội, Nga thắng năm kỳ Olympic liên tiếp từ 2000 tới 2016.
Nét đặc trưng của trường phái này: nền tảng ballet rất mạnh, độ dẻo và độ khó cơ thể cao, hệ thống tuyển chọn và đào tạo tập trung từ sớm. Từ năm 2022, vận động viên Nga và Belarus vắng mặt ở các giải quốc tế do quyết định của FIG, nên bản đồ những năm gần đây thay đổi rõ.
Các nước khác thuộc Liên Xô cũ cũng có truyền thống riêng:
- Ukraine: trường Kyiv nổi tiếng với nhiều thế hệ vận động viên; Ekaterina Serebrianskaya giành vàng Olympic cá nhân năm 1996.
- Belarus: mạnh ở nội dung đồng đội trong nhiều năm.
- Azerbaijan: đầu tư lớn cho môn này, thủ đô Baku từng đăng cai giải vô địch thế giới năm 2019.
- Uzbekistan, Kazakhstan: những cái tên đang lên ở châu Á, thường đăng cai các chặng World Cup và giải châu lục.
Bulgaria: đối trọng giàu cảm xúc
Bulgaria có một vị trí đặc biệt. Thập niên 1980, thế hệ vận động viên dưới thời huấn luyện viên Neshka Robeva khiến cả châu Âu chú ý, với phong cách biểu cảm, nhạc mang âm hưởng dân tộc, dùng dụng cụ táo bạo. Truyền thống ấy giúp Bulgaria đứng vững qua nhiều thế hệ: đội đồng đội giành vàng Olympic Tokyo 2020, Boryana Kaleyn giành bạc cá nhân ở Paris 2024.
Tây Âu và Địa Trung Hải: Ý, Tây Ban Nha, Đức
Ý
Đội đồng đội Ý, được người hâm mộ gọi bằng biệt danh "Farfalle" (những cánh bướm), là một trong những đội ổn định nhất thế giới nhiều năm qua, giành huy chương đồng đồng đội ở cả Tokyo 2020 và Paris 2024. Ở nội dung cá nhân, Sofia Raffaeli giành huy chương đồng Paris 2024. Phong cách Ý thường được khen ở sự đồng đều và những màn trao đổi dụng cụ đẹp mắt.
Tây Ban Nha
Tây Ban Nha làm nên lịch sử với tấm huy chương vàng đồng đội đầu tiên ở Olympic Atlanta 1996. Đội tuyển ấy được báo chí trong nước gọi là "những cô gái vàng" và tạo nên một làn sóng phong trào lớn. Tây Ban Nha cũng là nơi đi đầu cho nam thi thể dục nghệ thuật theo luật gần giống nữ.
Đức
Đức có gốc rễ sâu xa với môn này — trường phái của Rudolf Bode và Hinrich Medau ra đời ở đây. Chiến thắng của Darja Varfolomeev ở Paris 2024 đưa Đức trở lại vị trí cao nhất ở nội dung cá nhân.
Israel: từ phong trào tới đỉnh Olympic
Israel trở thành một thế lực trong khoảng hai thập kỷ gần đây. Linoy Ashram giành vàng cá nhân ở Tokyo 2020, và đội đồng đội Israel giành huy chương bạc ở Paris 2024. Sự vươn lên này thường được giải thích bằng hệ thống câu lạc bộ mạnh và việc tiếp nhận nhiều huấn luyện viên được đào tạo theo trường phái Liên Xô cũ.
Châu Á: Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và hơn thế
Châu Á từng đứng ngoài nhóm đầu khá lâu, nhưng tình hình đã khác:
| Nước | Điểm mạnh nổi bật | Mốc đáng nhớ (tính tới 2024) |
|---|---|---|
| Trung Quốc | Nội dung đồng đội | Vàng đồng đội Olympic Paris 2024 — vàng Olympic đầu tiên của Trung Quốc ở môn này |
| Nhật Bản | Nội dung đồng đội; có cả dòng thể dục nghệ thuật nam riêng | Đội đồng đội nhiều năm có huy chương ở giải thế giới |
| Hàn Quốc | Cá nhân | Son Yeon-jae về thứ tư cá nhân ở Rio 2016 |
| Uzbekistan | Cá nhân và đồng đội | Thường xuyên đăng cai và có mặt ở chung kết các giải lớn |
| Kazakhstan | Cá nhân | Đều đặn có vận động viên dự Olympic |
Nhật Bản đáng chú ý thêm ở chỗ có một truyền thống thể dục nghệ thuật nam rất riêng: bài đồng diễn nam, nhiều nhào lộn, tinh thần tập thể cao, có giải quốc nội lâu đời. Đây là hình thức khác hẳn luật FIG cho nữ.
Ở Đông Nam Á, Malaysia thường được xem là đội mạnh nhất khu vực ở môn này, từng có vận động viên giành huy chương ở Đại hội Thể thao Khối Thịnh vượng chung. Các nước khác, trong đó có Việt Nam, chủ yếu phát triển ở mức phong trào và năng khiếu.
Châu Mỹ, châu Phi, châu Đại Dương
- Châu Mỹ: Brazil mạnh ở nội dung đồng đội trong khu vực Mỹ Latinh; Canada có Lori Fung, nhà vô địch Olympic đầu tiên năm 1984; Hoa Kỳ và Mexico có phong trào rộng.
- Châu Phi: Ai Cập thường là đại diện mạnh nhất châu lục, hay giành suất châu lục dự Olympic.
- Châu Đại Dương: Úc là nước có phong trào lớn nhất, thường giành suất châu lục.
FIG giữ suất châu lục cho Olympic để mỗi châu có đại diện, nên ở Olympic thường thấy những vận động viên từ các nước ít truyền thống thi cạnh các ngôi sao.
Trường phái nhìn qua bài thi
Người xem lâu năm hay nói có thể đoán quốc gia qua bài thi. Đó là cách nói phóng đại, nhưng có cơ sở:
- Bài mang dấu ấn ballet cổ điển, độ dẻo cực cao, nhạc giao hưởng: gợi trường phái Nga.
- Nhạc dân tộc, biểu cảm mạnh, có kịch tính: gợi trường phái Bulgaria.
- Đồng đội đồng đều, trao đổi dụng cụ sáng tạo: gợi Ý hoặc Nhật Bản.
Ranh giới giữa các trường phái ngày càng mờ, vì huấn luyện viên và biên đạo làm việc xuyên quốc gia, và luật chấm điểm chung kéo các bài thi về gần nhau.
Góc nhìn hôm nay: theo dõi bản đồ đang đổi
Muốn theo dõi bản đồ này, có ba loại giải nên biết: giải vô địch thế giới (hằng năm, trừ năm Olympic), chuỗi World Cup và World Challenge Cup (nhiều chặng ở nhiều nước trong năm), và giải châu lục. Lịch và kết quả có trên trang chính thức của FIG. Những năm sau 2022, bảng tổng sắp ở các giải lớn đã khác hẳn trước, và nhiều nước lần đầu có huy chương — một thời điểm thú vị để bắt đầu theo dõi môn này.
Câu hỏi thường gặp
Nước nào mạnh nhất thể dục nghệ thuật?
Trong lịch sử, Nga và Liên Xô cũ là trung tâm mạnh nhất, giành hầu hết huy chương vàng Olympic từ 1988 tới 2016. Gần đây, Bulgaria, Ý, Israel, Đức và Trung Quốc đều đã có huy chương vàng hoặc huy chương ở Olympic.
Vì sao Bulgaria mạnh thể dục nghệ thuật?
Bulgaria xây dựng được truyền thống từ thập niên 1980 với thế hệ vận động viên dưới thời huấn luyện viên Neshka Robeva, phong cách biểu cảm và nhạc dân tộc. Đội đồng đội Bulgaria giành vàng Olympic Tokyo 2020.
Châu Á có nước nào mạnh thể dục nghệ thuật?
Trung Quốc giành vàng đồng đội Olympic Paris 2024, Nhật Bản mạnh ở nội dung đồng đội, Hàn Quốc có Son Yeon-jae về thứ tư ở Rio 2016. Uzbekistan và Kazakhstan cũng đang lên.
Đông Nam Á nước nào mạnh thể dục nghệ thuật?
Malaysia thường được xem là đội mạnh nhất Đông Nam Á ở môn này. Các nước khác trong khu vực, trong đó có Việt Nam, chủ yếu phát triển ở mức phong trào và năng khiếu.
Đội Farfalle là đội nào?
Farfalle, nghĩa là "những cánh bướm", là biệt danh của đội tuyển thể dục nghệ thuật đồng đội Ý. Đội giành huy chương đồng đồng đội ở Olympic Tokyo 2020 và Paris 2024.
