Ngoài dải lụa, thể dục nghệ thuật còn bốn dụng cụ: vòng, bóng, chuỳ và dây. Mỗi thứ có cái khó riêng: vòng to và cứng nên khó lăn chính xác, bóng phải giữ bằng lòng bàn tay mở mà không được nắm, chuỳ là một cặp phải điều khiển cùng lúc bằng hai tay, còn dây đòi hỏi bước nhảy và nhịp chân. Hiểu cái khó của từng thứ là cách nhanh nhất để xem một bài thi bằng con mắt khác.
Bảng so sánh bốn dụng cụ
Số đo dưới đây là mức thường gặp theo quy chuẩn dụng cụ của FIG cho hạng người lớn; nhóm tuổi trẻ dùng cỡ nhỏ hơn, và quy chuẩn có thể được chỉnh theo chu kỳ.
| Dụng cụ | Chất liệu, kích thước (tham khảo) | Chuyển động đặc trưng | Cái khó chính |
|---|---|---|---|
| Vòng | Nhựa cứng; đường kính trong khoảng 80–90 cm; khối lượng tối thiểu khoảng 300 g | Lăn trên sàn, lăn trên người, xoay quanh tay, chui qua vòng | Kiểm soát một vật lớn, cứng, có quán tính |
| Bóng | Cao su hoặc nhựa mềm; đường kính khoảng 18–20 cm; khối lượng tối thiểu khoảng 400 g | Lăn trên tay và thân, nảy, ném, giữ thăng bằng trên lòng bàn tay | Không được nắm chặt, phải "dính" bằng sự mềm mại |
| Chuỳ | Gỗ hoặc nhựa; dài khoảng 40–50 cm; mỗi chiếc tối thiểu khoảng 150 g; luôn là một cặp | Xoay vòng nhỏ, xoay "cối xay", ném cả cặp hoặc từng chiếc | Hai tay làm hai việc khác nhau cùng lúc |
| Dây | Gai hoặc sợi tổng hợp; chiều dài tuỳ chiều cao người tập; hai đầu thắt nút | Nhảy qua dây, quay dây, ném dây, dây mở một đầu | Nhịp chân và tay phải khớp tuyệt đối |
Vòng: chiếc bánh xe phải nghe lời
Vòng là dụng cụ lớn nhất, và cái lớn mang lại cả lợi thế lẫn rắc rối. Lợi thế: người xem nhìn rõ mọi đường đi của nó. Rắc rối: vòng có quán tính lớn, một khi đã lăn thì khó đổi hướng.
Lăn
Kỹ thuật đặc trưng nhất của vòng là lăn: lăn trên sàn rồi tự quay về tay, lăn dọc hai cánh tay qua lưng, lăn trên chân. Bí quyết nằm ở "cú xoáy ngược": vận động viên đẩy vòng đi đồng thời miết cho nó quay ngược chiều, nên vòng lăn ra một đoạn rồi tự quay về. Đây là chuyện vật lý quen thuộc của một vật vừa trượt vừa quay — ma sát với sàn biến chuyển động quay thành chuyển động lùi.
Xoay và chui
Vòng xoay quanh bàn tay, quanh cổ tay, thậm chí quanh cổ chân. Vận động viên còn chui qua vòng đang lăn hoặc đang bay — một động tác chỉ cần lệch nửa nhịp là va vào người.
Ném
Vòng ném cao bay như đĩa xoay; bắt lại không chỉ bằng tay mà có khi bằng chân, bằng cổ, hoặc để vòng rơi trúng quanh người. Vì vòng cứng và to, một cú bắt hỏng rất dễ thấy.
Bóng: thứ duy nhất không được nắm
Bóng nhìn đơn giản nhất nhưng có một luật khó chịu: vận động viên không được nắm bóng bằng các ngón tay cụp lại, không được kẹp bóng vào cổ tay. Bóng phải nằm trên lòng bàn tay mở. Cảm giác đúng là bóng "dính" vào tay nhờ sự mềm mại của chuyển động, chứ không phải nhờ lực giữ.
Từ đó sinh ra những động tác đặc trưng:
- Lăn trên thân: bóng lăn từ bàn tay qua cánh tay, qua vai, sang tay kia; hoặc lăn dọc lưng khi vận động viên nằm úp.
- Nảy: đập bóng xuống sàn và đón lại trong nhịp nhạc.
- Ném và bắt bằng một tay: bắt bóng nặng từ trên cao bằng một bàn tay mở là kỹ năng cần nhiều năm.
- Thăng bằng bóng: bóng đứng yên trên mu bàn tay, trên chân khi vận động viên di chuyển.
Bài bóng thường có nhạc chậm, mềm, vì bản thân dụng cụ gợi ra sự trôi chảy. Nhưng đừng để vẻ êm ái đánh lừa: bóng khối lượng chừng 400 g rơi từ độ cao vài mét là một lực không nhỏ để đón bằng một tay.
Chuỳ: hai tay, hai việc
Chuỳ có hình như chai dài, đầu nhỏ, thân phình. Chúng luôn đi theo cặp, và đó là toàn bộ cái khó. Hầu hết động tác đòi hỏi hai tay làm việc cùng lúc, có khi đối xứng, có khi lệch nhau hoàn toàn.
- Vòng nhỏ: chuỳ xoay quanh cổ tay rất nhanh, chỉ thấy một vệt mờ.
- Cối xay: hai chuỳ xoay đan chéo nhau trước người, cổ tay bắt chéo liên tục; đây là động tác nền đặc trưng của chuỳ.
- Chuyển động không đối xứng: tay trái vẽ vòng lớn, tay phải vẽ vòng nhỏ, hoặc hai tay khác mặt phẳng.
- Ném: ném một chuỳ, ném hai chuỳ cùng lúc, hoặc ném nối tiếp — một chiếc đang bay khi chiếc kia vừa rời tay.
Người từng thử tung hứng sẽ hiểu ngay: quản hai vật cùng lúc khó hơn quản một vật gấp nhiều lần, chưa kể còn phải múa.
Dây: dụng cụ của bước nhảy
Dây là dụng cụ gần với đời thường nhất — gần như ai cũng từng nhảy dây — nhưng ở thể dục nghệ thuật nó được đẩy tới mức tinh tế. Độ dài dây tính theo chiều cao vận động viên: đứng giữa dây, hai đầu kéo lên ngang tầm nách là vừa.
Đặc trưng của dây là các kiểu nhảy: nhảy qua dây quay xuôi, quay ngược, quay hai vòng trong một lần bật, nhảy xoạc qua dây. Ngoài ra còn có dây "mở" (cầm một đầu, đầu kia bay tự do), dây gập đôi, gập ba, và ném dây lên cao.
Như đã nói ở bài lịch sử, từ đầu thập niên 2010 dây không còn trong chương trình cá nhân người lớn ở các giải lớn, nhưng vẫn được thi ở các nhóm tuổi trẻ. Với người mới tập, dây vẫn là dụng cụ tốt để học nhịp.
Vì sao luật luân phiên dụng cụ
FIG không bắt vận động viên thi cả năm dụng cụ mỗi năm. Mỗi chu kỳ chọn ra một bộ bốn thứ cho nội dung cá nhân, và với đồng đội thì một bài một loại dụng cụ, một bài phối hai loại. Cách luân phiên này giữ cho môn đa dạng, đồng thời giảm tải tập luyện. Một bài thi chất lượng cao mất nhiều tháng để dựng và mài; năm dụng cụ một lúc là quá sức.
Góc nhìn hôm nay: xem bài thi theo dụng cụ
Lần tới xem một giải thể dục nghệ thuật, thử tập trung vào một câu hỏi cho từng dụng cụ:
- Vòng: vòng lăn có thẳng và tự quay về đúng tay không?
- Bóng: có lúc nào ngón tay cụp lại giữ bóng không?
- Chuỳ: hai tay có thật sự làm hai việc khác nhau, hay chỉ lặp lại nhau?
- Dây: chân có nhẹ, dây có chạm sàn đúng nhịp không?
Chỉ với bốn câu hỏi đó, bài thi không còn là một chuỗi động tác đẹp mà thành một cuộc trò chuyện giữa người và vật. Muốn thử dụng cụ ngoài đời, hãy đến lớp năng khiếu có huấn luyện viên; tự tập ở nhà chỉ nên dừng ở những động tác tay đơn giản như lăn bóng trên bàn hoặc nhảy dây bình thường trên nền phẳng.
Câu hỏi thường gặp
Vòng thể dục nghệ thuật to bao nhiêu?
Theo quy chuẩn dụng cụ của FIG, vòng hạng người lớn có đường kính trong khoảng 80–90 cm và khối lượng tối thiểu khoảng 300 g. Vòng làm bằng nhựa cứng, nhóm tuổi trẻ dùng vòng nhỏ hơn.
Vì sao không được nắm bóng trong thể dục nghệ thuật?
Luật quy định bóng phải nằm trên lòng bàn tay mở để thể hiện sự mềm mại và kiểm soát bằng chuyển động. Nắm bóng bằng ngón tay cụp lại hoặc kẹp vào cổ tay bị coi là lỗi kỹ thuật và bị trừ điểm.
Chuỳ trong thể dục nghệ thuật là gì?
Chuỳ là cặp dụng cụ hình chai dài, đầu nhỏ, làm bằng gỗ hoặc nhựa, mỗi chiếc dài khoảng 40–50 cm. Cái khó của chuỳ là hai tay phải điều khiển hai vật cùng lúc, có khi theo hai đường khác nhau.
Dây thể dục nghệ thuật dài bao nhiêu?
Độ dài dây tính theo chiều cao người tập: đứng giữa dây, kéo hai đầu lên ngang nách là vừa. Hai đầu dây được thắt nút, chất liệu là gai hoặc sợi tổng hợp.
Dụng cụ nào khó nhất trong thể dục nghệ thuật?
Không có câu trả lời chung, vì mỗi dụng cụ khó theo một kiểu: dải lụa dễ rối, vòng khó lăn chính xác, bóng không được nắm, chuỳ đòi hỏi hai tay độc lập. Nhiều vận động viên giỏi nhất cũng có dụng cụ sở trường và dụng cụ phải cố gắng hơn.