Khuất Nguyên (khoảng 340 – 278 trước Công nguyên) là đại thần và nhà thơ nước Sở thời Chiến Quốc, được coi là nhà thơ lớn đầu tiên có tên tuổi của văn học Trung Hoa và là tác giả chính của Sở từ — thể thơ trữ tình phương Nam với kiệt tác "Ly Tao". Truyền thuyết kể ông trầm mình ở sông Mịch La, dân chèo thuyền ra cứu, từ đó có tục đua thuyền rồng ngày Đoan Ngọ. Sử ký của Tư Mã Thiên chép việc ông trầm mình; còn chuyện đua thuyền ra đời để tìm ông là truyền thuyết hình thành muộn hơn.
Khuất Nguyên là ai theo sử chép
Nguồn chính về cuộc đời Khuất Nguyên là thiên "Khuất Nguyên Giả Sinh liệt truyện" trong Sử ký của Tư Mã Thiên, viết vào thời Hán, khoảng hai thế kỷ sau khi ông mất. Theo đó:
- Ông tên Bình, tự Nguyên, thuộc dòng quý tộc họ Khuất của nước Sở.
- Ông từng làm quan to dưới thời Sở Hoài Vương, giỏi văn từ, am hiểu việc nước, chủ trương liên kết với nước Tề để chống nước Tần đang lớn mạnh.
- Bị các quan khác gièm pha, ông mất lòng tin của vua và bị xa lánh, sau đó bị đày đi xa dưới thời vua kế vị.
- Khi thấy nước Sở ngày càng suy, ông ôm đá trầm mình xuống sông Mịch La (thuộc tỉnh Hồ Nam ngày nay).
Năm mất thường được ghi là khoảng 278 trước Công nguyên, năm kinh đô nước Sở rơi vào tay quân Tần, nhưng các con số năm sinh, năm mất của ông chỉ là ước đoán của giới nghiên cứu.
Sở từ: thơ của phương Nam
Văn học Trung Hoa cổ có hai cội nguồn thơ ca lớn. Phía bắc là Kinh Thi, tập thơ ca dao và thơ nghi lễ, câu bốn chữ, giọng mộc mạc. Phía nam là Sở từ, thơ của vùng đất Sở bên sông Trường Giang, giàu tưởng tượng, đầy thần linh, cỏ thơm, chim lạ, câu dài ngắn đan xen và có chữ đệm "hề" (兮) như một tiếng thở dài nối các vế.
Tuyển tập Sở từ được Lưu Hướng biên soạn thời Tây Hán, rồi Vương Dật thời Đông Hán chú giải trong bộ "Sở từ chương cú" — bản chú giải cổ nhất còn lại. Tuyển tập gồm tác phẩm của Khuất Nguyên và những người viết theo phong cách ông, như Tống Ngọc.
Những tác phẩm gắn với Khuất Nguyên
| Tác phẩm | Nội dung chính | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ly Tao | Trường thi tự thuật, nỗi buồn của người trung thành bị ruồng bỏ, hành trình bay lên trời tìm lý tưởng | Kiệt tác, bài dài nhất trong thơ cổ Trung Hoa thời đó |
| Cửu ca | Mười một bài ca tế thần (dù tên là "chín bài ca") | Nhiều người cho là ông chỉnh lý từ ca tế dân gian nước Sở |
| Thiên vấn | Hơn trăm câu hỏi về vũ trụ, thần thoại, lịch sử | Độc đáo vì toàn bài là câu hỏi |
| Cửu chương | Chín bài thơ trữ tình, trong đó có "Hoài Sa" | "Hoài Sa" theo truyền thống là bài viết trước khi ông trầm mình |
| Ngư phủ | Cuộc đối đáp giữa Khuất Nguyên và một ông chài | Tác giả còn được bàn cãi |
Quyền tác giả của nhiều bài, kể cả một số bài trong bảng, vẫn là đề tài tranh luận của giới nghiên cứu. "Ly Tao" thì gần như được thừa nhận rộng rãi là của Khuất Nguyên.
Những câu thơ còn sống tới hôm nay
Trong "Ly Tao" có câu được trích dẫn rất nhiều: "Lộ mạn mạn kỳ tu viễn hề, ngô tương thượng hạ nhi cầu sách" — đường dài dằng dặc xa xôi, ta sẽ lên xuống mà tìm kiếm. Câu thơ ngày nay thường được dùng để nói về con đường học hỏi, tìm tòi không ngừng.
Trong "Ngư phủ", Khuất Nguyên nói với ông chài: "Cử thế giai trọc ngã độc thanh, chúng nhân giai tuý ngã độc tỉnh" — cả đời đều đục mình ta trong, mọi người đều say mình ta tỉnh. Ông chài khuyên ông nên tuỳ thời mà sống, rồi chèo thuyền đi, vừa đi vừa hát: nước sông Thương Lang trong thì giặt dải mũ, nước đục thì rửa chân. Cuộc đối đáp ngắn này đặt ra một câu hỏi muôn thuở: giữ mình trong sạch đến cùng, hay mềm dẻo với đời?
Từ cái chết của nhà thơ tới ngày hội thuyền rồng
Truyền thuyết phổ biến kể: nghe tin Khuất Nguyên trầm mình, dân chúng chèo thuyền ra sông tìm ông, đánh trống khua nước để xua cá và thuồng luồng, ném cơm gói lá xuống sông để cá không ăn thi thể ông. Từ đó có tục đua thuyền và tục gói bánh vào ngày mùng 5 tháng 5 âm lịch.
Cần phân biệt rõ ba lớp:
- Sử liệu: Sử ký chép việc Khuất Nguyên trầm mình ở sông Mịch La.
- Truyền thuyết: chuyện dân chèo thuyền tìm ông, ném cơm xuống sông, xuất hiện trong các sách đời sau, như những ghi chép thời Nam Bắc triều về phong tục.
- Nhận định của nhà nghiên cứu: nhiều người cho rằng tục đua thuyền và thờ rồng ở vùng sông nước phía nam đã có trước Khuất Nguyên, gắn với nghi lễ cầu mưa, trừ tà của cư dân trồng lúa nước; truyền thuyết Khuất Nguyên đến sau, khoác lên tục cũ một câu chuyện đạo đức.
Ở một số vùng của Trung Hoa, ngày Đoan Ngọ còn gắn với những nhân vật khác như Ngũ Tử Tư hay nàng Tào Nga — cho thấy lễ hội này có nhiều tầng gốc gác, không chỉ một.
Có Khuất Nguyên thật không?
Đầu thế kỷ 20, một số học giả Trung Hoa từng đặt nghi vấn về sự tồn tại của Khuất Nguyên, cho rằng ông có thể là nhân vật được dựng lên từ thơ ca. Đa số giới nghiên cứu ngày nay vẫn chấp nhận ông là nhân vật lịch sử, dựa trên ghi chép của Sử ký và các nguồn thời Hán, dù nhiều chi tiết đời ông không thể kiểm chứng. Đây là một ví dụ hay cho học sinh về cách giới sử học đánh giá nguồn.
Khuất Nguyên trong văn học Việt Nam
Khuất Nguyên quen thuộc với nhà nho Việt Nam qua sách vở Hán học. Hình ảnh người trung thần bị ruồng bỏ, "mọi người đều say mình ta tỉnh", là một điển cố hay gặp trong thơ chữ Hán của người Việt. Nguyễn Du, trong tập "Bắc hành tạp lục" viết trong chuyến đi sứ, có bài "Phản Chiêu hồn" — lấy cảm hứng từ bài "Chiêu hồn" trong Sở từ nhưng đảo ngược ý: khuyên hồn Khuất Nguyên đừng trở về cõi người đầy hiểm ác.
Còn Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam lại mang sắc thái riêng: "Tết giết sâu bọ", ăn rượu nếp, hoa quả đầu mùa, gắn với nhịp mùa vụ nhiều hơn với Khuất Nguyên. Đua thuyền ở Việt Nam cũng có truyền thống bản địa riêng, như các bài khác trong danh mục này đã kể.
Góc nhìn hôm nay: đọc Khuất Nguyên thế nào
Với người muốn đọc, có thể bắt đầu từ các tuyển tập thơ cổ Trung Hoa có bản dịch tiếng Việt, trong đó thường trích "Ly Tao" và vài bài "Cửu ca". Đọc "Ngư phủ" trước vì ngắn, dễ hiểu, rồi mới đến "Ly Tao". "Thiên vấn" là bài thú vị cho học sinh mê khoa học: hơn hai nghìn năm trước, có người đã hỏi trời đất từ đâu ra, mặt trời đi đâu ban đêm.
Lần tới xem đua thuyền rồng hay ăn bánh ngày Đoan Ngọ, có thể kể cho các em cả ba lớp chuyện: nhà thơ có thật, truyền thuyết người đời thêm vào, và những tục lệ có khi còn cổ hơn cả hai.
Câu hỏi thường gặp
Khuất Nguyên là ai?
Khuất Nguyên là đại thần và nhà thơ nước Sở thời Chiến Quốc, sống khoảng 340 – 278 trước Công nguyên, tác giả "Ly Tao" và là nhà thơ tiêu biểu của Sở từ. Theo Sử ký của Tư Mã Thiên, ông trầm mình ở sông Mịch La khi nước Sở suy vong.
Sở từ là gì?
Sở từ là thể thơ và tuyển tập thơ của vùng đất Sở phía nam Trung Hoa, giàu tưởng tượng, nhiều thần linh, câu dài ngắn đan xen, có chữ đệm "hề". Tuyển tập do Lưu Hướng biên soạn thời Hán, Vương Dật chú giải.
Ly Tao nói về điều gì?
Ly Tao là trường thi tự thuật của Khuất Nguyên, kể nỗi buồn của người trung thành bị ruồng bỏ và hành trình tưởng tượng bay lên trời tìm lý tưởng. Đây là kiệt tác của Sở từ và của thơ cổ Trung Hoa.
Đua thuyền rồng có thật bắt nguồn từ Khuất Nguyên không?
Chuyện dân chèo thuyền tìm Khuất Nguyên là truyền thuyết hình thành muộn hơn. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng tục đua thuyền và thờ rồng ở phương Nam đã có từ trước, gắn với nghi lễ cầu mưa, trừ tà của cư dân trồng lúa nước.
Nguyễn Du viết gì về Khuất Nguyên?
Trong tập thơ chữ Hán "Bắc hành tạp lục", Nguyễn Du có bài "Phản Chiêu hồn", lấy cảm hứng từ bài "Chiêu hồn" trong Sở từ nhưng đảo ý, khuyên hồn Khuất Nguyên đừng trở về cõi người đầy hiểm ác.
