Lễ hội đua thuyền ở miền Trung: sông Hàn, Trà Khúc, Thu Bồn

Miền Trung có những hội đua thuyền sôi động bậc nhất cả nước, trong đó ba dòng sông thường được nhắc là sông Hàn ở Đà Nẵng, sông Trà Khúc ở Quảng Ngãi và sông Thu Bồn ở vùng Quảng Nam cũ (nay thuộc TP Đà Nẵng). Mỗi nơi một dịp, một sắc thái: sông Hàn là hội đua giữa lòng đô thị, Trà Khúc gắn với những ngày đầu năm, Thu Bồn gắn với lễ hội thờ Bà Thu Bồn mang dấu ấn giao thoa Việt – Chăm. Ở miền Trung, người ta hay gọi là "đua ghe" — chữ "ghe" quen thuộc của vùng này.

Vì sao miền Trung mê đua ghe

Dải đất miền Trung hẹp, sông ngắn, dốc, đổ thẳng ra biển. Làng mạc dọc sông và ven biển sống bằng nghề chài lưới, nghề đò, nghề nông ven bãi bồi. Con ghe là phương tiện mưu sinh, và đua ghe là cách cộng đồng tôn vinh nó.

Đua ghe ở đây thường gắn với ba lớp ý nghĩa:

• Tín ngưỡng sông nước: cầu mưa thuận gió hoà, cầu an cho người đi sông, đi biển; ở nhiều nơi gắn với lễ cầu ngư.
• Sức mạnh cộng đồng: mỗi ghe là một làng, một xã, cả làng góp công tập luyện.
• Ngày hội đầu năm hoặc ngày lễ lớn: dịp để người đi làm ăn xa trở về, bà con hai bờ cùng ra sông.

Hai hội nổi tiếng khác của miền Trung — đua thuyền trên sông Kiến Giang ở vùng Lệ Thuỷ và đua thuyền tứ linh trên đảo Lý Sơn — mỗi nơi đáng một bài riêng, nên bài này tập trung vào ba dòng sông còn lại.

Sông Hàn: hội đua giữa lòng thành phố

Đà Nẵng có truyền thống tổ chức hội đua thuyền trên sông Hàn, thường vào dịp đầu xuân hoặc các ngày lễ lớn của thành phố. Các đội đến từ những phường, xã ven sông và ven biển — nơi còn giữ nghề sông nước — mang ghe ra tranh tài ngay đoạn sông chảy qua trung tâm.

Nét riêng của hội đua sông Hàn là khung cảnh: hai bờ là phố, khán giả đứng kín dọc kè sông và trên các cây cầu bắc qua sông. Cuộc đua vì thế vừa là lễ hội làng chài, vừa là sự kiện của cả một đô thị. Thường có các nội dung đua cho nam và cho nữ, với ghe nhiều cỡ khác nhau.

Sau khi Quảng Nam được sáp nhập vào TP Đà Nẵng, thành phố có thêm nhiều dòng sông có truyền thống đua ghe, trong đó có sông Thu Bồn.

Sông Trà Khúc: đua ghe những ngày đầu năm

Ở Quảng Ngãi, sông Trà Khúc là dòng sông gắn với đời sống của tỉnh, và hội đua thuyền trên sông Trà Khúc dịp Tết Nguyên đán là một nét quen thuộc của người dân nơi đây. Các đội ghe đến từ các xã, phường ven sông, mỗi đội mang màu áo riêng.

Khung cảnh dễ nhớ của Trà Khúc là những bãi bồi, hàng tre và người xem đứng kín hai bờ trong tiết xuân. Với nhiều người Quảng Ngãi làm ăn xa, xem đua ghe Trà Khúc là một phần của cái Tết quê nhà. Sau sắp xếp địa giới năm 2025, tỉnh Quảng Ngãi gồm cả địa bàn Kon Tum cũ và vẫn giữ tên Quảng Ngãi.

Sông Thu Bồn: lễ hội Bà Thu Bồn

Trên sông Thu Bồn, vùng Duy Xuyên (Quảng Nam cũ), có lễ hội Bà Thu Bồn, thường diễn ra vào khoảng giữa tháng Hai âm lịch. Lễ hội thờ Bà Thu Bồn, một vị nữ thần được nhiều nhà nghiên cứu cho là có liên hệ với tín ngưỡng thờ Mẫu xứ sở của người Chăm (Po Nagar, mà người Việt gọi là Thiên Y A Na). Đây là dấu ấn của sự giao thoa văn hoá Việt – Chăm trên vùng đất từng thuộc Champa.

Phần hội có đua ghe trên sông, cùng các nghi lễ rước, dâng hương, và thả đèn trên sông vào buổi tối ở một số năm. Đua ghe ở đây không tách khỏi lễ: con ghe là lễ vật, là cách cộng đồng dâng sức mạnh của mình lên vị thần sông.

Vùng hạ lưu Thu Bồn cũng là nơi có Hội An và Mỹ Sơn — hai di sản thế giới được UNESCO ghi danh năm 1999. Một chuyến đi dọc Thu Bồn có thể nối Mỹ Sơn ở thượng nguồn, lễ hội Bà ở trung lưu và phố cổ ở cửa sông.

Bảng so sánh ba hội đua

Lịch tổ chức có thể thay đổi theo từng năm, nên trước khi đi nên kiểm tra thông báo của chính quyền địa phương.

Con ghe đua miền Trung

Ghe đua miền Trung là loại ghe dài, hẹp, đóng bằng gỗ, nhiều nơi giữ qua nhiều mùa đua. Mỗi làng có cách trang trí riêng: sơn màu, vẽ mắt ghe ở mũi theo tục của người đi biển, cắm cờ. Không phải ghe nào cũng có đầu rồng; hình ảnh thuyền rồng đầu rồng đuôi rồng ở miền Trung thường gặp ở thuyền du lịch hay thuyền rước trong lễ.

Ở nhiều làng, ghe đua được cất cẩn thận sau mùa đua, trước mùa đua thì sửa sang, xảm lại, có lễ cúng trước khi hạ thuỷ. Các đội tập luyện nhiều tuần, chủ yếu vào buổi chiều sau giờ làm, trên chính khúc sông nhà mình.

Nhịp đua được giữ bằng tiếng trống, tiếng chiêng hoặc tiếng hô của người chỉ huy trên ghe. Người lái đứng ở đuôi, giữ hướng trong dòng nước có khi chảy xiết, có khi có gió ngược từ biển thổi vào — một kỹ năng mà chỉ người lớn lên bên sông mới có.

Đua ghe và nghề sông nước hôm nay

Như nhiều nơi khác, nghề sông nước truyền thống ở miền Trung đang thay đổi: ghe gỗ ít dần, trai làng đi làm ăn xa. Hội đua ghe vì thế mang thêm một ý nghĩa: giữ cho kỹ năng chèo, kỹ năng đóng và sửa ghe gỗ còn được truyền lại. Nhiều địa phương gắn hội đua với du lịch, thu hút du khách tới xem, góp phần duy trì lễ hội.

Cũng cần nói: đua ghe là hoạt động có tổ chức, có cứu hộ, có ban trọng tài. Không nên tự tổ chức đua thuyền tự phát trên sông, nhất là mùa nước lớn.

Góc nhìn hôm nay: đi xem đua ghe miền Trung

1. Chọn dịp: Tết Nguyên đán cho Trà Khúc, giữa tháng Hai âm lịch cho lễ hội Bà Thu Bồn, theo dõi thông báo của thành phố cho sông Hàn.
2. Chọn chỗ đứng: nơi ban tổ chức bố trí, tránh đứng sát mép kè trơn trượt, giữ trẻ nhỏ bên cạnh.
3. Quan sát: ghe có vẽ mắt không, nhịp giữ bằng trống hay chiêng, người lái xử lý dòng nước ra sao.
4. Kết hợp: với Thu Bồn, đi thêm Mỹ Sơn và Hội An để hiểu dòng sông từ thượng nguồn tới cửa biển.