Những vận động viên thể dục nghệ thuật đi vào lịch sử Olympic và thế giới

Những vận động viên thể dục nghệ thuật đi vào lịch sử gồm các nhà vô địch Olympic cá nhân từ Lori Fung (Canada, 1984) tới Darja Varfolomeev (Đức, 2024), trong đó Evgenia Kanaeva là người duy nhất hai lần giành vàng cá nhân (2008 và 2012), cùng những tên tuổi làm thay đổi môn này dù có hay không có huy chương Olympic, như thế hệ vàng của Bulgaria thập niên 1980. Bài này điểm lại họ qua các mốc đã được Olympics.com và FIG ghi nhận, tính tới Olympic Paris 2024.

Các nhà vô địch Olympic cá nhân

Từ khi vào Olympic năm 1984, nội dung cá nhân toàn năng có mười kỳ tranh tài:

Bảng này cho thấy ngay một điều: trong hơn hai thập kỷ, nội dung cá nhân gần như là của trường phái Nga và Liên Xô cũ. Hai kỳ gần nhất mới có những nhà vô địch từ Israel và Đức.

Hai kỳ Olympic đầu tiên

Lori Fung (Canada, 1984)

Lori Fung, vận động viên Canada, giành tấm huy chương vàng Olympic đầu tiên của thể dục nghệ thuật năm 1984. Chiến thắng của cô thường được kể kèm bối cảnh: Liên Xô, Bulgaria và nhiều nước Đông Âu tẩy chay Olympic Los Angeles, nên nhiều ứng viên mạnh nhất thời đó vắng mặt. Dù vậy, cô vẫn là người mở đầu danh sách nhà vô địch Olympic của môn này, và chiến thắng ấy góp phần đưa thể dục nghệ thuật tới khán giả Bắc Mỹ.

Marina Lobach (Liên Xô, 1988): những điểm 10

Ở Seoul 1988, khi các cường quốc trở lại, Marina Lobach của Liên Xô giành vàng với chuỗi bài thi được chấm điểm tối đa ở thang 10 thời đó. Thời kỳ này là đỉnh của lối chấm cũ, khi các bài thi hoàn hảo nối tiếp nhau và chênh lệch giữa nhóm đầu chỉ tính bằng vài phần trăm điểm.

Thế hệ vàng của Bulgaria

Thập niên 1980, Bulgaria là đối trọng lớn nhất của Liên Xô. Dưới thời huấn luyện viên trưởng Neshka Robeva, đội tuyển Bulgaria có cả một thế hệ vận động viên được báo chí gọi là "những cô gái vàng". Các tên tuổi như Bianka Panova, Lilia Ignatova, Adriana Dunavska, Elizabeth Koleva, rồi sau này Maria Petrova, gắn với nhiều chức vô địch thế giới và châu Âu. Bianka Panova được nhắc nhiều vì những bài thi đạt điểm tuyệt đối ở giải vô địch thế giới năm 1987 tổ chức tại Varna, trên sân nhà.

Phong cách Bulgaria thời đó được nhớ vì tính biểu cảm, nhạc dân tộc, và cách dùng dụng cụ táo bạo. Truyền thống ấy kéo dài: đội đồng đội Bulgaria giành vàng Olympic Tokyo 2020, và Boryana Kaleyn giành huy chương bạc cá nhân ở Paris 2024.

Evgenia Kanaeva: người hai lần đứng trên đỉnh

Evgenia Kanaeva giành vàng cá nhân ở Bắc Kinh 2008 và London 2012, tính tới Paris 2024 vẫn là người duy nhất làm được điều này. Ở giai đoạn đó, cô cũng nhiều lần vô địch thế giới. Kanaeva thường được nhắc như hình mẫu của sự ổn định: bài khó, nhưng gần như không mắc lỗi lớn ở các giải quan trọng.

Những nhà vô địch gần đây

Linoy Ashram (Israel)

Ở Tokyo 2020, Linoy Ashram giành vàng cá nhân, trở thành nhà vô địch Olympic đầu tiên của thể dục nghệ thuật Israel, và là người đầu tiên ngoài khối các nước Liên Xô cũ giành vàng cá nhân kể từ năm 1984. Kết quả sát nút với Dina Averina khiến cuộc tranh luận về cách chấm điểm nóng lên một thời gian.

Darja Varfolomeev (Đức)

Ở Paris 2024, Darja Varfolomeev giành vàng cá nhân cho Đức. Trước Olympic, cô đã gây ấn tượng ở giải vô địch thế giới 2023. Huy chương bạc thuộc về Boryana Kaleyn (Bulgaria), đồng là Sofia Raffaeli (Ý). Bục trao giải này cho thấy bản đồ môn thể thao đã rộng hơn nhiều so với hai thập kỷ trước.

Những người làm nên môn thể thao ngoài bục Olympic

Lịch sử thể dục nghệ thuật không chỉ có các nhà vô địch Olympic. Trước năm 1984, môn này đã có hơn hai mươi năm giải vô địch thế giới, với những nhà vô địch Liên Xô, Bulgaria, Đông Đức, Tiệp Khắc… mà người hâm mộ châu Âu còn nhớ. Có những người không giành vàng Olympic nhưng ảnh hưởng lớn tới cách tập và cách dựng bài sau này, nhất là các huấn luyện viên và biên đạo.

Ở châu Á, Son Yeon-jae của Hàn Quốc là một ví dụ: cô không giành huy chương Olympic nhưng từng vào chung kết cá nhân hai kỳ liên tiếp và về thứ tư ở Rio 2016, chỉ cách bục trao giải một bậc, góp phần gây phong trào thể dục nghệ thuật ở Hàn Quốc. Đội đồng đội Nhật Bản cũng xây dựng được thương hiệu riêng với những bài thi đồng đều nổi tiếng.

Điều gì làm nên một nhà vô địch trong môn này

Đọc tiểu sử các nhà vô địch, có vài điểm chung lặp lại, đáng kể cho người mới tìm hiểu:

• Đồng hành lâu dài với một huấn luyện viên hoặc một trung tâm: hầu hết gắn bó nhiều năm với một nơi tập, nơi bài thi được dựng và mài qua nhiều mùa.
• Dụng cụ sở trường: ngay cả nhà vô địch toàn năng cũng có dụng cụ nổi bật nhất, và người hâm mộ thường nhớ họ qua một bài vòng, một bài dải lụa cụ thể.
• Sự ổn định: ở các giải lớn, người thắng thường không phải người có bài khó nhất, mà là người ít mắc lỗi nhất trong cả bốn bài.
• Chọn nhạc và hình tượng: nhiều bài thi để lại ấn tượng vì nhạc và câu chuyện, không chỉ vì độ khó.

Thể dục nghệ thuật cũng là môn mà sự nghiệp thi đấu đỉnh cao thường không dài. Sau khi giải nghệ, nhiều vận động viên trở thành huấn luyện viên, biên đạo, trọng tài, hoặc mở câu lạc bộ, truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.

Góc nhìn hôm nay: xem lại thế nào cho có ích

Với người mới tìm hiểu, xem lại các bài thi theo thứ tự thời gian là cách thú vị để thấy môn này thay đổi:

1. Một bài thập niên 1980: nhịp chậm, nhiều đoạn múa, ít ném phức tạp.
2. Một bài khoảng năm 2008–2012: độ khó cơ thể tăng mạnh, nhiều động tác xoay và thăng bằng.
3. Một bài gần đây: dày đặc yếu tố ném kèm xoay người, nhạc đa dạng hơn, có bài dùng nhạc có lời.

Kho lưu trữ chính thức trên Olympics.com và kênh của FIG có nhiều bài thi trọn vẹn. Khi tìm hiểu một vận động viên, nên đối chiếu thông tin với trang tiểu sử chính thức trên FIG, vì nhiều bài báo và trang người hâm mộ chép nhầm năm và giải.

Một điều nên giữ khi nói chuyện với các em nhỏ mê môn này: những tên tuổi trên là kết quả của nhiều năm tập luyện có huấn luyện viên, bác sĩ, chuyên gia đồng hành. Ngưỡng mộ là để có cảm hứng, không phải để đem mình ra so.