Thể dục nghệ thuật, thể dục dụng cụ và aerobic là ba môn khác nhau dưới cùng Liên đoàn Thể dục Quốc tế (FIG). Thể dục nghệ thuật là bài thi theo nhạc với dụng cụ cầm tay như dải lụa, vòng, bóng, chuỳ, dây, chỉ có nữ ở Olympic. Thể dục dụng cụ là bài thi trên các thiết bị cố định như xà, cầu thăng bằng, ngựa nhảy, có cả nam và nữ. Aerobic là bài liên tục theo nhạc nhanh, nhấn vào sức bền và độ chính xác của các động tác mạnh, không có ở Olympic.
Vì sao hay bị nhầm
Trong tiếng Việt, ba từ "nghệ thuật", "dụng cụ", "nhịp điệu" đều gợi hình ảnh mềm mại, theo nhạc, nên rất dễ lẫn. Còn tiếng Anh thì càng rối: thể dục dụng cụ là artistic gymnastics (nghĩa đen là "thể dục nghệ thuật"), trong khi thể dục nghệ thuật lại là rhythmic gymnastics (nghĩa đen là "thể dục nhịp điệu"). Người dịch tin tức thể thao hay sa vào bẫy này.
Ở trường học Việt Nam, "thể dục nhịp điệu" thường là những bài đồng diễn theo nhạc, gần với aerobic phong trào, chứ không phải môn có dải lụa, vòng, bóng. Ba cách gọi chồng lên nhau, nên muốn rõ ràng thì nhìn vào thứ vận động viên cầm hoặc đứng trên.
Bảng so sánh nhanh
| Tiêu chí | Thể dục nghệ thuật | Thể dục dụng cụ | Aerobic |
|---|---|---|---|
| Tên tiếng Anh | Rhythmic gymnastics | Artistic gymnastics | Aerobic gymnastics |
| Dụng cụ | Cầm tay: dây, vòng, bóng, chuỳ, dải lụa | Thiết bị cố định: xà, vòng treo, ngựa, cầu, thảm tự do, bàn nhảy | Không dụng cụ, chỉ sàn |
| Sàn thi | Thảm khoảng 13 m × 13 m | Mỗi thiết bị một khu riêng; thảm tự do khoảng 12 m × 12 m | Sàn nhỏ hơn nhiều |
| Nhạc | Bắt buộc, cả bài theo nhạc | Chỉ có ở bài tự do của nữ | Bắt buộc, nhạc nhanh |
| Giới tính ở Olympic | Chỉ nữ | Nam và nữ | Không có ở Olympic |
| Thi đấu | Cá nhân, đồng đội năm người | Từng thiết bị, toàn năng, đồng đội | Cá nhân, đôi nam nữ, nhóm ba, nhóm năm… |
| Tố chất nổi bật | Phối hợp người – dụng cụ, độ mềm dẻo, biểu cảm | Sức mạnh, nhào lộn, kiểm soát trên không | Sức bền, sức mạnh bùng nổ, động tác dứt khoát |
Thể dục nghệ thuật: người và vật cùng múa
Đặc trưng duy nhất mà không môn nào khác có: dụng cụ cầm tay luôn chuyển động. Vận động viên vừa thực hiện động tác cơ thể (nhảy, thăng bằng, xoay), vừa ném, lăn, xoay dụng cụ. Sàn thi là một tấm thảm, không có thiết bị nào khác. Bài cá nhân dài khoảng một phút rưỡi. Các bài viết khác trong danh mục này đã nói kỹ về dải lụa, bốn dụng cụ còn lại, cách chấm điểm và thi đồng đội.
Thể dục dụng cụ: thắng trọng lực trên thiết bị
Thể dục dụng cụ là môn lâu đời nhất, có mặt từ Olympic hiện đại đầu tiên năm 1896. Nam thi sáu thiết bị: thảm tự do, ngựa vòng (ngựa tay quay), vòng treo, nhảy chống, xà kép, xà đơn. Nữ thi bốn: nhảy chống, xà lệch, cầu thăng bằng, thảm tự do. Cái khó nằm ở nhào lộn, xoay trên không, và giữ kiểm soát tuyệt đối trên những bề mặt hẹp — cầu thăng bằng chỉ rộng khoảng 10 cm.
Trong thể dục dụng cụ, chỉ bài tự do của nữ có nhạc; các bài còn lại diễn trong im lặng hoặc tiếng vỗ tay. Đây là điểm phân biệt rất dễ nhận khi xem truyền hình.
Aerobic: sức bền trong khoảng chưa tới hai phút
Aerobic thi đấu (aerobic gymnastics) có gốc từ phong trào aerobic thể dục thẩm mỹ, nhưng ở mức thi đấu thì là môn rất nặng. Bài thi ngắn, nhạc nhanh, động tác dày đặc: hít đất một tay, bật nhảy rơi xuống tư thế chống đẩy, đá chân cao, xoay người. Tất cả phải liên tục, dứt khoát, cùng lúc với khuôn mặt tươi tắn. Aerobic không có trong chương trình Olympic nhưng có giải vô địch thế giới và có mặt ở nhiều đại hội khu vực như Đại hội Thể thao Đông Nam Á.
Các môn còn lại dưới FIG
Để bức tranh đủ, cần biết FIG còn quản lý vài môn khác:
- Trampoline (nhún lò xo): nhào lộn trên tấm bạt đàn hồi, có ở Olympic từ Sydney 2000.
- Thể dục nhào lộn (acrobatic gymnastics): đôi hoặc nhóm, một người nâng, tung, giữ thăng bằng người kia.
- Parkour: di chuyển vượt chướng ngại theo tốc độ hoặc kỹ thuật tự do, được FIG đưa vào hệ thống thi đấu những năm gần đây.
- Thể dục cho mọi người: phong trào đồng diễn không thi đấu, sự kiện lớn nhất là Gymnaestrada thế giới.
Cùng nhạc, khác nhau thế nào khi xem
Thể dục nghệ thuật và aerobic đều có nhạc suốt bài, nên đôi khi khó phân biệt qua một đoạn phim ngắn. Ba dấu hiệu dễ nhận:
- Có vật trên tay không? Có dải lụa, vòng, bóng, chuỳ, dây: thể dục nghệ thuật. Tay không: aerobic.
- Tính chất động tác: thể dục nghệ thuật mềm, lượn, dẻo; aerobic mạnh, dứt khoát, nhiều động tác chống đẩy sát sàn.
- Trang phục: thể dục nghệ thuật thường có trang phục đính đá, nhiều màu; aerobic gọn gàng hơn, nam nữ cùng thi.
Ba môn, ba kiểu khó với cơ thể
Nhìn từ góc độ vận động, ba môn đặt lên cơ thể ba loại yêu cầu khác nhau, nên cũng có những nguy cơ chấn thương khác nhau mà phụ huynh và người tập nên biết:
- Thể dục nghệ thuật đòi hỏi biên độ khớp lớn, nhất là khớp háng và cột sống, cùng sự bền bỉ của cổ chân khi xoay trên mũi chân. Vì vậy, chuyện tăng độ dẻo phải từ từ và có người hướng dẫn.
- Thể dục dụng cụ đặt tải lớn lên cổ tay, vai và những cú tiếp đất. Thảm, đệm và người bảo hiểm là điều kiện bắt buộc của mọi buổi tập.
- Aerobic lặp lại nhiều động tác bật nhảy, chống đẩy trong thời gian ngắn, cần sức bền tim phổi và sức cơ toàn thân.
Điểm chung của cả ba: kỹ thuật thật chỉ học được ở câu lạc bộ có huấn luyện viên, và đau kéo dài, sưng hay tê là lúc nên đi khám chứ không phải lúc cố thêm.
Góc nhìn hôm nay: chọn môn nào để xem, để tập
Với người xem, ba môn có ba niềm vui khác nhau: thể dục nghệ thuật cho cảm giác thưởng thức một tiết mục múa; thể dục dụng cụ cho cảm giác hồi hộp từng cú tiếp đất; aerobic cho năng lượng sôi nổi. Olympic chỉ có thể dục nghệ thuật và thể dục dụng cụ, nhưng giải thế giới của cả ba đều có phim trên kênh chính thức của FIG.
Với phụ huynh đang cân nhắc cho con theo một môn, hãy để con xem và thử buổi học trải nghiệm ở câu lạc bộ có huấn luyện viên được đào tạo. Ba môn đòi hỏi tố chất khác nhau, và điều quan trọng nhất là con thích. Mọi động tác uốn dẻo, nhào lộn đều phải học dưới sự hướng dẫn trực tiếp, không tự tập theo phim.
Câu hỏi thường gặp
Thể dục nghệ thuật và thể dục dụng cụ khác nhau thế nào?
Thể dục nghệ thuật dùng dụng cụ cầm tay như dải lụa, vòng, bóng và thi trên một tấm thảm theo nhạc. Thể dục dụng cụ thi trên thiết bị cố định như xà, cầu thăng bằng, ngựa nhảy, thiên về nhào lộn và sức mạnh, có cả nam và nữ.
Rhythmic gymnastics là gì?
Rhythmic gymnastics là tên tiếng Anh của thể dục nghệ thuật, môn thi theo nhạc với dây, vòng, bóng, chuỳ, dải lụa. Cần chú ý artistic gymnastics lại là thể dục dụng cụ, không phải thể dục nghệ thuật.
Aerobic có phải là thể dục nghệ thuật không?
Không. Aerobic thi đấu là môn riêng dưới FIG, không dùng dụng cụ, nhạc nhanh, động tác mạnh và dứt khoát. Aerobic không có ở Olympic nhưng có giải thế giới và có ở Đại hội Thể thao Đông Nam Á.
Thể dục nhịp điệu là gì?
Ở trường học Việt Nam, thể dục nhịp điệu thường là các bài đồng diễn theo nhạc gần với aerobic phong trào. Trong khi đó, tên tiếng Anh rhythmic gymnastics lại chỉ thể dục nghệ thuật, nên dễ gây nhầm lẫn khi dịch.
Nam có thi thể dục nghệ thuật không?
Ở Olympic, thể dục nghệ thuật chỉ có nữ. Nhật Bản có dòng thể dục nghệ thuật nam riêng, Tây Ban Nha và một số nước cho nam thi theo luật gần giống nữ, nhưng chưa có ở Olympic.
