Rồng thời Lê sơ (1428–1527) là rồng của cung điện: đầu to, mắt lồi, bờm tóc dày bay ngược, thân mập uốn khúc lớn và dáng uy nghi. Hai nơi tiêu biểu nhất để xem là bậc thềm rồng đá điện Kính Thiên trong Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội và khu di tích Lam Kinh ở Thanh Hoá, quê hương nhà Lê. Đứng trước những con rồng đá này, người xem thấy rõ một vương triều muốn tỏ ra trang nghiêm và chặt chẽ.
Bối cảnh: một vương triều trọng Nho giáo
Sau mười năm kháng chiến chống quân Minh, Lê Lợi lên ngôi năm 1428, tức Lê Thái Tổ. Nhà Lê sơ đạt đỉnh dưới thời Lê Thánh Tông (trị vì 1460–1497), khi bộ máy nhà nước, luật lệ và lễ nghi được chỉnh đốn theo hướng Nho giáo. Mỹ thuật cung đình đi theo tinh thần ấy: cân đối, chuẩn mực, đề cao vương quyền.
Rồng thời này vì thế ít mang dáng đùa vui hay hiền hoà như rồng chùa thời Lý. Nó đặt ở thềm điện, trên bia công, trên đồ ngự dụng — những chỗ cần sự uy nghiêm.
Dáng rồng Lê sơ: đọc từ đầu đến đuôi
- Đầu: to, nặng, chiếm phần lớn sự chú ý. Mắt lồi tròn, mũi to, miệng há rộng thấy răng. Sừng chẻ nhánh. Mào lửa không còn vươn dài như thời Lý.
- Bờm và râu: tóc sau gáy chải thành những dải dài bay ngược về phía sau, râu dưới cằm xoăn. Đây là chi tiết dễ nhận nhất của rồng Lê sơ.
- Thân: mập, khúc uốn lớn và ít, thường chỉ vài vòng trên một mảng chạm. Vảy xếp rõ. Vây lưng dạng răng cưa.
- Chân: khoẻ, móng xoè. Trên một số đồ ngự dụng thời Lê sơ, rồng có năm móng.
- Mây: rồng thường đi cùng những cụm mây xoắn, có chỗ mây kéo dài thành dải nhọn.
Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy rồng Lê sơ có những điểm gần với rồng thời Minh bên Trung Hoa, nhất là ở cái đầu và bờm. Đồng thời, cách uốn thân và bố cục trên thềm đá vẫn mang nét riêng. Mức độ ảnh hưởng đến đâu là chuyện giới nghiên cứu còn bàn.
Bậc thềm rồng điện Kính Thiên
Điện Kính Thiên là chính điện của kinh thành Thăng Long thời Lê, dựng năm 1428 trên vị trí các cung điện trung tâm của các triều trước. Toà điện không còn; thứ còn lại nổi tiếng nhất là bậc thềm phía nam với những con rồng đá chạy dọc hai bên lối lên. Bậc thềm này thường được xác định niên đại năm 1467, dưới thời Lê Thánh Tông.
Những con rồng ở đây được tạc tròn, đầu ngẩng cao ở chân bậc, thân uốn lượn chạy theo độ dốc của thềm lên phía trên. Đây là cách dùng thân rồng làm lan can: đường uốn của thân vừa trang trí vừa dẫn mắt người từ sân lên điện. Cái đầu to với mắt lồi và bờm bay đặt ngay chỗ người ta bước vào, nên ấn tượng đầu tiên là sự uy nghi.
Bậc thềm nằm trong khu Hoàng thành Thăng Long, thuộc phần di sản được UNESCO ghi danh năm 2010. Đến gần, người xem có thể thấy đá đã mòn nhẵn ở nhiều chỗ và vài phần bị sứt; nên đi chậm, quan sát từ nhiều phía.
Rồng ở Lam Kinh
Lam Kinh ở Thanh Hoá là nơi Lê Lợi khởi nghĩa, về sau trở thành kinh đô thứ hai, nơi đặt lăng mộ vua Lê Thái Tổ và nhiều vua, hoàng hậu nhà Lê. Khu di tích được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt.
Thềm rồng chính điện
Nền chính điện Lam Kinh được khai quật và tu bổ, còn bậc thềm có rồng đá ở hai bên. Rồng Lam Kinh cùng phong cách Lê sơ với rồng Kính Thiên: đầu to, bờm dài, thân mập uốn theo dốc bậc. So hai nơi là bài tập rất hay để thấy cùng một thời mà mỗi tay thợ vẫn có nét riêng.
Bia Vĩnh Lăng
Bia Vĩnh Lăng dựng năm 1433, ghi công trạng Lê Thái Tổ, là một trong những bia đá lớn và quý nhất thời Lê sơ. Trán bia chạm rồng chầu về phía mặt trời, diềm bia có rồng uốn lượn. Trên bia, rồng phải nằm trong khung chữ nhật hẹp, nên người thợ uốn thân thành những vòng chặt hơn so với rồng thềm điện.
| Hiện vật | Niên đại thường nêu | Rồng nằm ở đâu | Nét dễ thấy |
|---|---|---|---|
| Bậc thềm điện Kính Thiên (Hà Nội) | 1467 | Lan can bậc lên điện | Đầu ngẩng ở chân bậc, thân chạy theo dốc |
| Thềm chính điện Lam Kinh (Thanh Hoá) | Thế kỷ 15 | Hai bên bậc thềm | Cùng phong cách Kính Thiên, khác tay thợ |
| Bia Vĩnh Lăng (Thanh Hoá) | 1433 | Trán bia, diềm bia | Rồng chầu mặt trời, thân uốn chặt trong khung |
Thân rồng làm lan can: một lời giải thông minh
Bậc thềm cần hai bờ chắn để người đi không trượt ra ngoài và để mắt biết đâu là lối chính. Thay vì làm hai bờ đá thẳng, thợ thời Lê biến chúng thành thân rồng. Thân rồng dài, dốc theo bậc, lại có thể uốn nhẹ lên xuống để tránh cảm giác đơn điệu. Đầu rồng đặt ở chân bậc trở thành điểm nhấn, đuôi rồng tan vào phía trên.
Lối "thềm rồng" này về sau còn gặp ở nhiều cung điện, lăng tẩm, đình chùa Việt Nam, kể cả ở Huế thời Nguyễn. Nhưng hai bậc thềm Kính Thiên và Lam Kinh thường được xem là những ví dụ sớm và đẹp nhất còn lại.
Rồng Lê sơ ngoài đá: trên gốm và đồ ngự dụng
Rồng Lê sơ không chỉ nằm trên đá. Khảo cổ học ở Hoàng thành Thăng Long tìm được nhiều đồ gốm men trắng mỏng và gốm vẽ lam được cho là đồ dùng trong cung thời Lê sơ, một số có trang trí rồng. Trên gốm, rồng Lê sơ vẫn giữ cái đầu lớn và bờm bay, nhưng thân được vẽ thoáng hơn vì nét bút nhanh hơn nét đục.
Đặt một chiếc đĩa gốm vẽ rồng cạnh bậc thềm rồng đá cùng thời là cách hay để hiểu "phong cách" nghĩa là gì: cùng những dấu hiệu chung — đầu to, bờm ngược, thân mập — nhưng mỗi chất liệu buộc người thợ diễn đạt theo một cách khác. Đá cho khối nặng và uy nghi, gốm cho nét mềm và nhịp điệu.
Góc nhìn hôm nay: đi xem thế nào cho đáng
Ở Hoàng thành Thăng Long, nên đến khu điện Kính Thiên vào buổi sáng hoặc chiều muộn, khi nắng xiên làm nổi khối chạm. Đứng thấp ở sân nhìn lên sẽ thấy đúng góc người xưa được nhìn; đứng ngang bậc nhìn dọc thân rồng sẽ thấy nhịp uốn rõ nhất.
Ở Lam Kinh, ngoài thềm rồng và bia Vĩnh Lăng, khu di tích còn có các lăng vua, hồ, sông Ngọc, cảnh quan rộng nên cần nửa ngày. Không trèo lên tượng đá, không chạm tay vào mặt chạm để chụp ảnh — đá cổ mòn đi chính vì những bàn tay như vậy.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm các ấn phẩm về Hoàng thành Thăng Long của Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội, và sách về mỹ thuật thời Lê sơ của Viện Nghiên cứu Mỹ thuật.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Lê sơ có đặc điểm gì?
Rồng thời Lê sơ có đầu to, mắt lồi, sừng chẻ nhánh, bờm tóc dài bay ngược, thân mập uốn khúc lớn và ít, chân khoẻ. Dáng tổng thể uy nghi, phù hợp với vị trí ở cung điện và trên đồ ngự dụng.
Bậc thềm rồng điện Kính Thiên có từ năm nào?
Bậc thềm rồng đá điện Kính Thiên thường được xác định niên đại năm 1467, dưới thời vua Lê Thánh Tông. Nó nằm trong khu Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội.
Lam Kinh ở đâu và có gì?
Lam Kinh ở tỉnh Thanh Hoá, là quê hương và kinh đô thứ hai của nhà Lê sơ. Khu di tích có nền chính điện với thềm rồng đá, lăng các vua Lê và bia Vĩnh Lăng dựng năm 1433.
Rồng Lê sơ có năm móng không?
Một số rồng trên đồ ngự dụng thời Lê sơ có năm móng. Tuy nhiên không phải mọi con rồng thời này đều năm móng, và số móng không phải là quy định cố định qua mọi triều đại Việt Nam.
Rồng Lê sơ có giống rồng nhà Minh không?
Có những điểm gần nhau, nhất là cái đầu to và bờm tóc, nên nhiều nhà nghiên cứu nói tới ảnh hưởng của mỹ thuật thời Minh. Cách bố cục trên thềm đá và nhịp uốn thân vẫn mang nét riêng; mức độ ảnh hưởng còn được bàn.
