Rồng thời Mạc (1527–1592) và Lê Trung hưng (thế kỷ 17–18) là rồng của đình làng: dân dã, sống động, có khi vui đùa với người, mang con nhỏ theo mình hay mọc ra từ một chiếc lá. Đây là giai đoạn ngôi đình nở rộ ở đồng bằng Bắc Bộ, và các mảng chạm gỗ trên đình trở thành kho hình rồng phong phú nhất của mỹ thuật cổ Việt. Muốn thấy rồng "của dân" thay vì rồng "của vua", đây là thời nên xem.
Khi rồng rời cung điện về làng
Nhà Mạc lên ngôi năm 1527 rồi bị nhà Lê – Trịnh đẩy lên Cao Bằng cuối thế kỷ 16. Sau đó, nhà Lê được khôi phục nhưng quyền lực nằm trong tay chúa Trịnh ở Đàng Ngoài. Trong những biến động ấy, quyền lực trung ương không còn kiểm soát chặt mọi mặt đời sống như thời Lê sơ, và làng xã có điều kiện bỏ công của ra dựng đình.
Đình là nơi thờ thành hoàng và họp việc làng. Thợ chạm đình phần nhiều là thợ làng, chạm cho người làng xem. Rồng ở đó vẫn là linh vật, nhưng không còn bị ràng buộc bởi lễ nghi cung đình. Nó được tạo dáng theo trí tưởng tượng và sự hài hước của người thợ.
Những kiểu rồng chỉ thời này mới hay gặp
Rồng mẹ, rồng con
Trên nhiều mảng chạm, một con rồng lớn uốn mình, quanh nó là những con rồng nhỏ bám, leo, chơi đùa. Người ta hay gọi là "ổ rồng" hay "đàn rồng". Đề tài này đưa không khí gia đình vào một linh vật vốn đầy uy quyền.
Lá hoá rồng
Người thợ chạm một chiếc lá cuộn, mép lá dần biến thành vây, đầu lá thành đầu rồng. Thân rồng và cành lá đan vào nhau đến mức khó tách. Đây là một lối biến hình rất "uốn lượn": đường cong của lá và đường cong của thân rồng là một.
Người với rồng
Có những mảng chạm người cưỡi rồng, tiên nữ ngồi trên lưng rồng, người nắm râu rồng, thậm chí cảnh sinh hoạt xen lẫn với rồng. Với một linh vật từng chỉ gắn với vua chúa, đây là thay đổi lớn về cách nhìn.
Dáng thân rồng: mềm, nhiều lớp, đầy chuyển động
Rồng đình làng thế kỷ 16–17 thường có thân uốn nhiều khúc, mềm, đuôi xoắn. Sừng, bờm, vây, râu được chạm thành những dải bay rối, nối vào mây và lá xung quanh. Kỹ thuật chạm lộng, chạm nhiều lớp (thường gọi là chạm bong kênh) giúp thân rồng như nổi ra khỏi tấm gỗ, có lớp trước lớp sau.
Sang thế kỷ 18, rồng dần chặt chẽ hơn, chi tiết đều tay hơn, nét có phần ước lệ. Nhiều người xem nhận xét rồng thế kỷ 17 "tươi" và hồn nhiên nhất, còn rồng thế kỷ 18 khéo nhưng kém bất ngờ. Đây là nhận xét thẩm mỹ, mỗi người có thể có cảm nhận khác.
| Giai đoạn | Rồng thường thấy | Ví dụ nơi xem |
|---|---|---|
| Thời Mạc (thế kỷ 16) | Thân mảnh, uốn mềm, đầu có sừng, xuất hiện cả trên bia, gốm và đình | Đình Tây Đằng (Hà Nội), đình Lỗ Hạnh (Bắc Ninh) |
| Lê Trung hưng, thế kỷ 17 | Đàn rồng, lá hoá rồng, người cưỡi rồng; chạm nhiều lớp rất sống động | Đình Thổ Hà (Bắc Ninh), đình Chu Quyến (Hà Nội) |
| Lê Trung hưng, thế kỷ 18 | Chi tiết đều, bố cục chặt, rồng chầu, rồng ổ | Đình Đình Bảng (Bắc Ninh) |
Niên đại trong bảng là niên đại thường được nêu cho kiến trúc hoặc các mảng chạm chính của từng đình. Đình làng trải qua nhiều lần sửa chữa, nên trong cùng một ngôi đình có thể có mảng chạm của nhiều thời.
Đi xem vài ngôi đình tiêu biểu
Đình Tây Đằng (Hà Nội)
Đình Tây Đằng thường được xếp vào nhóm đình cổ nhất còn lại, có niên đại khoảng thế kỷ 16. Các đầu dư, cốn, xà có chạm rồng cùng cảnh sinh hoạt. Mái đình lớn và thấp, bộ khung gỗ đồ sộ.
Đình Lỗ Hạnh (Bắc Ninh)
Đình Lỗ Hạnh, trước đây thuộc tỉnh Bắc Giang, thường được xác định dựng năm 1576 dưới thời Mạc. Đây là một mốc niên đại quý, giúp đối chiếu phong cách rồng thời Mạc.
Đình Thổ Hà (Bắc Ninh)
Đình Thổ Hà nằm ở làng gốm cùng tên bên sông Cầu, nổi tiếng với các mảng chạm gỗ thế kỷ 17 dày đặc rồng, mây, người. Đứng dưới gầm mái, ngẩng lên các bức cốn là thấy rồng uốn khắp nơi.
Đình Đình Bảng (Bắc Ninh)
Đình Đình Bảng thường được xác định hoàn thành năm 1736, là một trong những ngôi đình lớn và đẹp nhất xứ Kinh Bắc. Rồng ở đây cho thấy phong cách thế kỷ 18: chạm kỹ, đều tay.
Vì sao giai đoạn này quan trọng với lịch sử hình rồng
Thời Lý, Trần, Lê sơ, rồng chủ yếu được biết qua những công trình của triều đình và nhà chùa có bảo trợ hoàng gia. Từ thế kỷ 16, nhờ đình làng, ta có hàng trăm con rồng do thợ dân gian làm, đặt ở hàng trăm làng khác nhau. Rồng không còn một khuôn mẫu, mà có cả một "đàn" phong cách địa phương.
Chính nhờ đó, người Việt hôm nay hình dung rồng không chỉ là biểu tượng quyền lực, mà còn là con vật thân thuộc, gắn với hội làng, với mái đình, với những câu chuyện vui. Nhiều nhà nghiên cứu như Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ đã dành nhiều công sức khảo tả chạm khắc đình làng giai đoạn này.
Rồng thời Mạc ngoài đình: bia và gốm
Thời Mạc còn để lại nhiều bia đá và đồ gốm có ghi năm, giúp các nhà nghiên cứu nhận diện phong cách rồng thời này khá chắc chắn. Trên trán bia, rồng thường chầu mặt trời hoặc uốn trong mây; trên chân đèn, lư hương gốm Bát Tràng thế kỷ 16, rồng được đắp nổi hoặc vẽ lam quấn quanh thân. Nhờ minh văn ghi năm, người ta có những "mốc chuẩn" để so sánh với chạm gỗ đình làng — loại hiện vật vốn khó xác định niên đại vì gỗ được thay qua nhiều lần sửa.
Góc nhìn hôm nay: xem chạm đình cho đúng cách
- Mang theo đèn pin nhỏ hoặc dùng đèn điện thoại: gầm mái đình tối, mảng chạm lại ở cao. Chiếu xiên từ một bên sẽ làm nổi lớp chạm.
- Hỏi người trông đình mảng nào cổ nhất: nhiều đình đã thay một phần kết cấu; người làng thường biết rõ.
- Tìm "người" trong mảng chạm: rồng đình làng hay giấu những cảnh nhỏ — người cưỡi rồng, người đánh cờ, đôi trai gái. Tìm ra chúng là phần thú vị nhất.
- Giữ ý: đình là nơi thờ tự đang dùng. Ăn mặc lịch sự, xin phép trước khi vào hậu cung, không trèo lên bệ, không chạm tay vào gỗ chạm.
Một vòng đình cổ quanh Hà Nội và Bắc Ninh có thể đi trong một hai ngày. Đi cùng nhóm bạn yêu di sản hoặc người địa phương sẽ được nghe thêm những chuyện mà bảng giới thiệu không ghi.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Mạc có gì khác rồng Lê sơ?
Rồng thời Mạc bớt vẻ uy nghi cung đình của rồng Lê sơ, thân mảnh và uốn mềm hơn, xuất hiện nhiều trên đình làng, bia và gốm dân dụng. Nó mở đầu cho lối tạo hình rồng dân dã của các thế kỷ sau.
"Lá hoá rồng" là gì?
Đó là lối chạm trong đó một chiếc lá cuộn dần biến thành con rồng: mép lá thành vây, đầu lá thành đầu rồng. Lối này phổ biến trên chạm khắc đình làng thế kỷ 17–18.
Ngôi đình nào có nhiều chạm rồng đẹp?
Một số đình thường được nhắc là đình Tây Đằng và đình Chu Quyến ở Hà Nội, đình Lỗ Hạnh, đình Thổ Hà và đình Đình Bảng ở Bắc Ninh. Nên kiểm thông tin niên đại tại chỗ vì đình đã qua nhiều lần tu sửa.
Vì sao đình làng có hình người cưỡi rồng?
Vì thợ chạm đình là thợ dân gian, làm cho người làng xem, nên được tự do đưa đời sống và trí tưởng tượng vào mảng chạm. Rồng trở nên gần gũi, có thể đi cùng người trong các cảnh vui.
Lê Trung hưng là thời nào?
Lê Trung hưng là giai đoạn nhà Lê được dựng lại sau khi nhà Mạc lên ngôi: bắt đầu từ năm 1533 ở vùng Thanh Hoá, giành lại Thăng Long năm 1592 và kéo dài tới năm 1789. Thực quyền ở Đàng Ngoài khi đó chủ yếu thuộc về chúa Trịnh. Về mỹ thuật, người ta thường nói tới các thế kỷ 17–18.
