Rồng thời Trần (1226–1400) thường được nhận ra qua dáng khoẻ: thân mập hơn rồng Lý, khúc uốn ít và rộng, đầu to có sừng, chân chắc với móng sắc. Nếu rồng Lý gợi một dòng nước mềm thì rồng Trần gợi một con thú đang vươn mình. Dấu vết của nó còn ở chạm gỗ chùa Thái Lạc, chạm đá chùa Phổ Minh, vật liệu kiến trúc ở Thăng Long và vùng Thiên Trường xưa.
Từ rồng Lý sang rồng Trần: cái gì giữ lại, cái gì đổi
Nhà Trần nối nhà Lý, nên rồng Trần không mọc lên từ hư không. Nó vẫn là rồng không cánh, thân dài uốn khúc, vẫn có mào lửa và vờn ngọc. Nhưng nhiều chi tiết thay đổi rõ, đủ để người quen mắt phân biệt.
| Chi tiết | Rồng Lý (thường thấy) | Rồng Trần (thường thấy) |
|---|---|---|
| Thân | Tròn, thon, nhỏ dần đều về đuôi | Mập, chắc, thon nhanh ở đoạn đuôi |
| Nhịp uốn | Nhiều khúc nhỏ, đều, "thắt túi" | Ít khúc hơn, rộng hơn, tự do hơn |
| Đầu | Nhỏ, mào lửa dài vươn trước | To hơn, mào lửa ngắn lại |
| Sừng | Thường không thấy rõ | Có sừng, nhiều con sừng dài chẻ nhánh |
| Vảy | Nhỏ, gần như trơn | Rõ hơn, xếp lớp |
| Chân, móng | Mảnh như chân chim | Khoẻ, móng nhọn và quặp |
Bảng trên là xu hướng chung các nhà nghiên cứu mỹ thuật hay nêu, không phải quy tắc tuyệt đối. Giai đoạn đầu Trần có những con rồng còn rất gần rồng Lý; càng về sau, nét riêng của Trần càng rõ.
Dáng uốn: ít khúc mà mạnh
Nhìn một con rồng Trần, mắt thấy ngay thân không còn chia thành những túi nhỏ đều như chuỗi hạt. Thân vươn ra thành vài vòng lớn, có đoạn gần như thẳng rồi bẻ cong dứt khoát. Đuôi thường thuôn nhọn, có khi xoắn lại. Cảm giác chung là sức bật: con rồng như vừa lấy đà, chứ không lượn lờ.
Sự thay đổi này cũng do vật liệu và chỗ đặt. Rồng Trần hay xuất hiện trên chạm gỗ kiến trúc — đầu dư, cốn, ván gió — nơi người thợ có khoảng hẹp và dài, cần những khối đậm để nhìn rõ từ dưới nền chùa lên.
Những hiện vật nên biết
Chạm gỗ chùa Thái Lạc (Hưng Yên)
Chùa Thái Lạc còn giữ những mảng chạm gỗ trên kiến trúc được xác định là thời Trần, hiếm hoi trong số kiến trúc gỗ cổ còn sót lại ở miền Bắc. Bên cạnh hình tiên nữ, nhạc công, hoa lá, có những con rồng thân mập, uốn khoẻ trong khung gỗ dài. Đây là nơi tốt để thấy rồng Trần "tại chỗ", trên chính bộ khung nhà.
Chạm đá chùa Phổ Minh (Ninh Bình)
Chùa Phổ Minh thuộc vùng Thiên Trường xưa, quê hương nhà Trần, nay thuộc tỉnh Ninh Bình sau khi sáp nhập. Ngoài tháp Phổ Minh xây đầu thế kỷ 14, chùa còn các mảng chạm đá có rồng. Rồng ở đây cho thấy rõ cái đầu to, sừng và dáng mạnh của thời Trần.
Vật liệu kiến trúc đất nung
Ở Hoàng thành Thăng Long và khu di tích Thiên Trường, khảo cổ học tìm thấy nhiều đầu rồng, ngói, gạch trang trí bằng đất nung thời Trần. Đặt cạnh hiện vật đất nung thời Lý trong cùng một phòng trưng bày, sự khác biệt về khối đầu và sừng hiện ra rất rõ.
Rồng và tinh thần thời Trần
Thời Trần là thời của ba lần kháng chiến chống quân Nguyên Mông (1258, 1285, 1288). Nhiều người viết về mỹ thuật liên hệ dáng rồng khoẻ khoắn với không khí thượng võ của triều đại này. Đây là một cách đọc hợp lý, nhưng vẫn là cách đọc — không có văn bản nào nói thợ chạm cố ý làm rồng khoẻ vì chiến thắng.
Có một chi tiết sử chép đáng chú ý. Đại Việt sử ký toàn thư ghi rằng con cháu nhà Trần theo lệ phải xăm hình rồng lên đùi, để tỏ ý không quên gốc gác sông nước của dòng họ. Toàn thư còn chép chuyện vua Trần Anh Tông khi trẻ né tránh việc xăm này. Chi tiết ấy cho thấy với nhà Trần, rồng vừa là biểu tượng hoàng gia, vừa gắn với nguồn gốc làm nghề sông nước ở vùng ven biển.
Rồng Trần và nghệ thuật Phật giáo
Nhà Trần cũng trọng Phật giáo; vua Trần Nhân Tông xuất gia và được tôn là tổ Thiền phái Trúc Lâm. Rồng Trần vì thế vẫn xuất hiện nhiều ở chùa tháp. Điều thú vị là ngay ở nơi tu hành, rồng Trần vẫn mang dáng mạnh mẽ chứ không quá hiền như rồng Lý. Trong cùng một mảng chạm, rồng có thể đi cùng hoa sen, mây, tiên nữ — những đề tài vốn thuộc về Phật giáo.
Sừng rồng: chi tiết nhỏ mà đổi cả dáng đầu
Thêm một đôi sừng tưởng là chuyện nhỏ, nhưng nó làm thay đổi toàn bộ cách vẽ cái đầu. Khi có sừng vươn ra sau, đầu rồng phải to hơn để "đỡ" được sừng; mào lửa phía trước phải ngắn lại để đầu không quá dài; bờm sau gáy được chải theo hướng sừng. Vì vậy chỉ cần nhìn thấy sừng rõ, người xem gần như đoán được những thay đổi còn lại.
Sừng rồng Trần thường dài, có khi chẻ thành hai nhánh như gạc hươu non. Đây cũng là bước đầu của một xu hướng kéo dài: từ thời Trần trở đi, rồng Việt hầu như luôn có sừng, và sừng càng về sau càng to, càng nhiều nhánh.
Một bài tập so sánh
Đặt hai tấm ảnh cạnh nhau: một đầu rồng đất nung thời Lý và một đầu rồng thời Trần trong cùng bảo tàng. Che phần thân đi, chỉ nhìn đầu. Ghi ra giấy ba khác biệt dễ thấy nhất. Phần lớn người làm bài tập này đều ghi được sừng, độ dài mào lửa và kích thước mắt — đúng ba dấu hiệu các nhà nghiên cứu hay dùng.
Góc nhìn hôm nay: đọc một mảng chạm rồng Trần
Kiến trúc gỗ thời Trần còn lại rất ít, nhiều mảng chạm đã bị mòn, nứt hoặc thay thế trong các lần sửa chữa. Khi đến một di tích được giới thiệu là có chạm thời Trần, có thể quan sát theo thứ tự:
- Tìm cái đầu trước: có sừng không, sừng mấy nhánh, mào lửa dài hay ngắn.
- Theo thân về đuôi: đếm số lần đổi chiều, xem khúc uốn đều hay mạnh yếu khác nhau.
- Nhìn chân: khuỷu có túm lông không, móng nhọn và quặp ra sao.
- Nhìn mặt gỗ: chỗ nào màu gỗ, kiểu chạm khác hẳn phần còn lại thì có thể là phần thay sau.
Muốn đi một vòng theo dấu rồng Trần, có thể ghép Hoàng thành Thăng Long và Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội với chùa Thái Lạc ở Hưng Yên, rồi xuống vùng Thiên Trường xem chùa Phổ Minh và đền Trần. Đi cùng một cuốn sách ảnh mỹ thuật thời Trần sẽ giúp nhận ra chi tiết nhanh hơn rất nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Trần có đặc điểm gì?
Rồng thời Trần có thân mập và chắc hơn rồng Lý, khúc uốn ít và rộng, đầu to, có sừng, vảy rõ, chân khoẻ với móng nhọn quặp. Dáng tổng thể mạnh mẽ, như đang vươn mình lấy đà.
Vì sao rồng Trần trông dũng mãnh hơn rồng Lý?
Nhiều nhà nghiên cứu liên hệ với không khí thượng võ của thời Trần, thời ba lần đánh thắng quân Nguyên Mông, cùng với sự thay đổi vật liệu và chỗ đặt rồng trên kiến trúc gỗ. Đây là cách giải thích phổ biến, không có văn bản thời Trần nào nói rõ.
Xem rồng thời Trần ở đâu?
Có thể xem chạm gỗ ở chùa Thái Lạc (Hưng Yên), chạm đá ở chùa Phổ Minh (Ninh Bình), và vật liệu kiến trúc đất nung tại Hoàng thành Thăng Long cùng Bảo tàng Lịch sử quốc gia ở Hà Nội.
Nhà Trần có tục xăm hình rồng không?
Có. Đại Việt sử ký toàn thư chép con cháu nhà Trần theo lệ phải xăm hình rồng lên đùi để tỏ ý không quên gốc, và có chép chuyện vua Trần Anh Tông khi trẻ né tránh việc này.
Rồng Trần có sừng từ khi nào?
Sừng rồng trở nên rõ và phổ biến trên hiện vật thời Trần, nhất là giai đoạn giữa và cuối triều. Những con rồng đầu thời Trần đôi khi vẫn gần với kiểu Lý, chưa có sừng nổi bật.
