Rồng Việt có thân uốn khúc vì nó được hình dung như một linh vật của nước: thân dài như rắn, như thuồng luồng, lượn trong sóng và mây chứ không vỗ cánh. Người trồng lúa nước cần mưa thuận, sông hiền, nên con vật cai quản nước được vẽ bằng chính dáng chuyển động của dòng nước. Đường uốn ấy là "chữ ký" của rồng Việt trên gạch, đá, gỗ và gốm suốt gần một nghìn năm.
Rồng không cánh mà vẫn bay: một con vật của nước và mây
Rồng châu Âu trong truyện trung cổ thường có cánh dơi, bốn chân to và phun lửa. Rồng phương Đông, trong đó có rồng Việt, gần như không bao giờ có cánh. Nó bay bằng cách uốn mình, giống con rắn bơi qua mặt ao: mỗi khúc thân đẩy vào nước, hay đẩy vào mây, để tiến về phía trước. Vì thế trên hiện vật, rồng hiếm khi đứng yên. Thân nó luôn đang lượn, đuôi xoắn, chân chống vào những cụm mây.
Rồng gắn với mưa. Trong tín ngưỡng nông nghiệp của cư dân châu thổ, cầu mưa, cầu nước là việc lớn nhất trong năm. Một con vật nắm quyền làm mưa thì tự nhiên phải mang hình nước: mềm, dài, liên tục, không góc cạnh. Đường uốn khúc vừa gợi sóng, vừa gợi mây cuộn, vừa gợi dòng sông chảy quanh co.
Những con vật "góp" dáng cho rồng
Không có con rồng nào sống thật, nên dáng rồng được ghép từ những con vật người xưa thấy hằng ngày, nhất là những con sống dưới nước hoặc ven nước.
Rắn và thuồng luồng
Thân rồng mượn trước hết từ rắn: dài, tròn, phủ vảy, uốn được theo mọi hướng. Trong truyện dân gian Việt, thuồng luồng là loài thuỷ quái sống ở vực sâu, hay làm đắm thuyền. Nhiều nhà nghiên cứu xem thuồng luồng, giao long là những hình dung trung gian giữa con rắn ngoài đời và con rồng trong nghệ thuật.
Cá sấu, cá chép
Có ý kiến cho rằng con "giao long" trong sử cũ gợi lại cá sấu, loài từng có ở nhiều sông lớn phương Nam. Vảy rồng thường được so với vảy cá chép, và truyện "cá chép hoá rồng" ở cửa Vũ Môn cho thấy người xưa nghĩ rồng và cá cùng một họ hàng nước.
Một công thức Trung Hoa được dẫn lại nhiều đời
Sách Trung Hoa có một mô tả nổi tiếng, thường được gọi là "chín giống": rồng có sừng như sừng hươu, đầu như đầu lạc đà, cổ như cổ rắn, vảy như cá chép, móng như chim ưng, bàn chân như hổ, tai như tai bò… Mô tả này được dẫn lại qua nhiều đời và các bản kể có chỗ khác nhau. Nên đọc nó như một cách nhìn của người xưa, không phải "bản vẽ chuẩn" mà thợ Việt phải theo.
| Bộ phận | Gợi từ | Ý nghĩa thường được nêu |
|---|---|---|
| Thân dài uốn khúc | Rắn, thuồng luồng | Dòng nước, mây cuộn, sự liên tục |
| Vảy | Cá chép, rắn | Gốc nước, sự bền bỉ |
| Móng vuốt | Chim ưng, hổ | Sức mạnh, quyền uy |
| Sừng | Hươu, bò | Xuất hiện rõ hơn từ khoảng thời Trần trở đi |
| Mào lửa, râu | Hình tượng trang trí | Sự linh thiêng, khí thế |
Rồng trong gốc tích người Việt
Truyện Lạc Long Quân và Âu Cơ kể Lạc Long Quân thuộc nòi rồng, sống dưới nước; Âu Cơ thuộc nòi tiên, sống trên núi. Từ đây có cụm "con Rồng cháu Tiên". Đây là truyền thuyết, nhưng nó cho thấy từ rất sớm, người Việt đã đặt rồng vào vị trí tổ tiên và gắn nó với nước.
Đại Việt sử ký toàn thư có chép chuyện thời Hùng Vương: dân làm nghề đánh cá dưới nước hay bị thuồng luồng hại, nên được dạy vẽ mình bằng hình thuỷ quái để chúng tưởng là đồng loại mà tránh. Chi tiết này thuộc phần sử ghi lại truyền thuyết, không phải sự kiện có niên đại. Nhưng nó giúp hiểu vì sao về sau tục xăm hình rồng còn được nhắc trong sử nhà Trần.
Năm 1010, Lý Thái Tổ dời đô về thành Đại La. Toàn thư chép khi thuyền vua tạm đỗ dưới thành, có rồng vàng hiện lên ở thuyền ngự, nhân đó đổi tên là Thăng Long, nghĩa là "rồng bay lên". Từ đó, rồng gắn chặt với kinh đô và với vương quyền.
Đường uốn khúc thay đổi qua từng thời
Rồng Việt không có một dáng duy nhất. Cùng là thân uốn khúc, nhưng mỗi thời uốn theo một kiểu. Đây là cái thú khi đi xem hiện vật:
- Thời Lý (thế kỷ 11–13): thân tròn, thon, uốn đều như một làn sóng nhỏ dần về đuôi; thường được mô tả là "thân trơn, uốn khúc thắt túi".
- Thời Trần (thế kỷ 13–14): thân mập hơn, khúc uốn ít và rộng hơn, đầu to, có sừng rõ.
- Thời Lê sơ (thế kỷ 15): rồng trang nghiêm, đầu to, bờm dày, gắn với cung điện và quyền lực trung ương.
- Thời Mạc, Lê Trung hưng (thế kỷ 16–18): rồng về đình làng, dân dã, có khi đùa vui với người.
- Thời Nguyễn (thế kỷ 19): rồng phủ khắp kiến trúc Huế, đầu to, mắt lồi, thân uốn nhiều khúc ngắn.
Mỗi thời trên có một bài riêng trong danh mục này. Điều cần nhớ ở đây: thân uốn khúc là cái chung, còn nhịp uốn, độ mập, số khúc và các chi tiết đầu là cái riêng của từng thời.
Vì sao uốn khúc lại "đẹp"
Có một lý do rất thực tế. Một hình dài, thẳng đặt trên diềm bia hay thành bậc trông cứng và trống. Bẻ nó thành những khúc lượn đều thì vừa lấp kín mặt phẳng, vừa tạo nhịp nhìn cho mắt: lên, xuống, lên, xuống. Thợ chạm xưa dùng đường uốn để chia ô cho mây, cho ngọc, cho đầu và chân rồng.
Lý do thứ hai là cảm giác chuyển động. Mắt người đọc một đường lượn như một vật đang đi. Con rồng chạm trên đá nặng hàng tấn vẫn có vẻ đang bay vì đường cong của nó không dừng lại ở đâu cả. Họa sĩ người Anh William Hogarth thế kỷ 18 gọi đường chữ S là "đường của vẻ đẹp"; thợ Á Đông đã dùng nó cho rồng từ lâu trước đó, dù không ai viết thành lý thuyết.
Lý do thứ ba thuộc về ý nghĩa. Một con vật thẳng đơ khó gợi mưa và nước. Một con vật lượn mềm thì gợi được ngay sông, sóng và mây.
Góc nhìn hôm nay: nhìn rồng bằng mắt của người xem hiện vật
Lần sau đứng trước một con rồng chạm ở đình, chùa hay trong bảo tàng, thử làm ba việc:
- Đếm khúc: đi theo thân từ sau gáy tới chóp đuôi, mỗi lần thân đổi chiều là một khúc. Rồng Lý thường uốn nhiều khúc nhỏ đều; rồng muộn hơn uốn ít khúc mà to.
- Nhìn đầu: có sừng không, mào lửa trước trán ra sao, miệng há hay ngậm ngọc.
- Nhìn chân: chân mảnh như chân chim hay to khoẻ như chân thú, mấy móng. Đừng vội kết luận số móng là "luật" của triều nào; trên hiện vật Việt, số móng không cố định như nhiều người tưởng.
Muốn xem rồng thật, nơi dễ đi nhất ở Hà Nội là Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Hoàng thành Thăng Long; ở miền Trung là quần thể di tích Cố đô Huế. Sách nên tìm đọc là các công trình về mỹ thuật cổ Việt Nam của Viện Nghiên cứu Mỹ thuật và các nhà nghiên cứu như Chu Quang Trứ, Trần Lâm Biền.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rồng Việt không có cánh?
Vì rồng phương Đông được hình dung là linh vật của nước và mây, bay bằng cách uốn thân như rắn bơi chứ không vỗ cánh như chim. Rồng có cánh chủ yếu là hình tượng châu Âu và Trung Đông.
Rồng Việt bắt nguồn từ con vật nào?
Không có một con vật duy nhất. Thân rồng chủ yếu gợi từ rắn và thuồng luồng, vảy gợi từ cá, còn sừng, móng mượn từ các loài thú và chim. Nhiều nhà nghiên cứu cũng nhắc tới cá sấu qua hình "giao long" trong sử cũ.
Rồng Việt khác rồng châu Âu thế nào?
Rồng châu Âu thường có cánh, thân nặng, bốn chân to và mang nghĩa hung dữ cần bị tiêu diệt. Rồng Việt không cánh, thân dài uốn khúc, gắn với mưa, nước, tổ tiên và vương quyền, mang nghĩa tốt lành.
Thăng Long nghĩa là gì?
Thăng Long nghĩa là "rồng bay lên". Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1010 khi Lý Thái Tổ dời đô, có rồng vàng hiện lên ở thuyền ngự nên vua đổi tên thành Đại La thành Thăng Long.
Rồng Lý có đúng 12 khúc không?
Rồng thời Lý thường được mô tả là thân trơn, uốn 12 khúc đều. Đây là cách mô tả phổ biến dựa trên một số hiện vật tiêu biểu, nhưng không phải con rồng Lý nào cũng uốn đúng chừng ấy khúc.
