Rồng thời Nguyễn (1802–1945) là rồng của Huế: đầu to, mắt lồi, mũi bè như mũi sư tử, bờm và râu dày, thân uốn nhiều khúc và phủ đầy vảy, vây. Nó xuất hiện dày đặc trên bờ nóc mái, quấn quanh cột, chạy dọc thành bậc, nằm trên bình phong và cả trên đồ đồng tráng men. Đi Huế, gần như ngẩng đầu ở đâu cũng gặp rồng, và mỗi chất liệu cho rồng một dáng uốn khác.
Đặc điểm chung của rồng Nguyễn
- Đầu: lớn, mắt tròn lồi, mũi to và bè, sừng chẻ nhánh vươn ra sau, miệng há rộng.
- Bờm, râu: dày, chải thành nhiều lọn xoắn; lông mày rậm.
- Thân: uốn nhiều khúc, khúc ngắn hơn rồng Lê sơ, thân phủ vảy kỹ, vây lưng nhọn.
- Chân: khoẻ, móng xoè, khuỷu có túm lông bay.
- Bố cục: thường đi theo cặp đối xứng — hai rồng chầu mặt trời ("lưỡng long chầu nhật"), hai rồng tranh châu, rồng chầu cuốn thư.
So với rồng Lý thon mảnh hay rồng đình làng thế kỷ 17 hồn nhiên, rồng Nguyễn chặt chẽ và cầu kỳ hơn. Nhiều chi tiết lặp đi lặp lại theo mẫu, phản ánh một hệ thống thợ cung đình làm việc theo quy cách.
Rồng trên mái: bờ nóc và đầu đao
Trên bờ nóc nhiều cung điện, miếu, lăng ở Huế, cặp rồng uốn mình hướng về một mặt trời hay một bầu rượu ở giữa. Rồng mái thường được đắp bằng vữa rồi khảm mảnh sành sứ — những mảnh bát đĩa men màu cắt nhỏ, gắn lên bề mặt. Kỹ thuật khảm sành sứ này là nét rất đặc trưng của trang trí Huế thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20.
Vì nhìn từ dưới đất lên, cách xa hàng chục mét, rồng mái được làm với đường uốn to, rõ, khúc thân phồng, các lọn bờm và vây đâm ra ngoài thành những đường viền răng cưa trên nền trời. Lúc nắng, mảnh sứ lấp lánh, khiến thân rồng như có vảy thật.
Rồng trên cột: điện Thái Hoà
Điện Thái Hoà là nơi diễn ra các đại lễ của triều Nguyễn. Toà điện được dựng đầu thế kỷ 19 và dời, làm lại dưới thời Minh Mạng. Bên trong là hàng cột gỗ lớn sơn son thếp vàng, trang trí rồng mây. Rồng ở đây uốn quanh thân cột theo chiều đứng, đầu hướng lên hoặc xuống, nên đường uốn của thân là một đường xoắn quanh trụ chứ không nằm trên mặt phẳng.
Đứng giữa điện, nhìn hàng cột đỏ vàng có rồng uốn quanh, người xem hiểu vì sao rồng được dùng để tạo không khí trang nghiêm cho nơi thiết triều.
Rồng trên thành bậc, bình phong và đồ đồng
Thành bậc lăng tẩm
Kiểu "thềm rồng" có từ thời Lê sơ tiếp tục ở Huế: thân rồng làm lan can chạy theo các bậc lên điện, lên lăng. Ở lăng vua Khải Định, dựng trong những năm 1920, các con rồng lớn chạy dọc thành bậc là một trong những hình ảnh hay được chụp nhất. Lăng này pha trộn nhiều yếu tố Đông – Tây, nên rồng ở đây cũng có nét khác các lăng thế kỷ 19.
Bình phong
Nhiều cung điện, miếu và lăng có bình phong phía trước, đắp nổi rồng hoặc long mã. Trên bình phong, rồng thường uốn trong mây, đầu nhìn thẳng ra, thân chiếm gần trọn mặt tường.
Pháp lam
Pháp lam là đồ đồng tráng men màu, được dùng làm trang trí kiến trúc ở Huế vào thế kỷ 19. Trên các ô pháp lam ở mái, cột, có rồng uốn khúc với màu xanh, vàng, trắng rực rỡ. Đây là chất liệu hiếm, không phải nơi nào cũng thấy.
Cửu Đỉnh
Chín chiếc đỉnh đồng trước Thế Miếu, đúc trong những năm 1835–1837, có chạm nhiều hình ảnh núi sông, sản vật, trong đó có rồng. Đây là đề tài đúc chạm rất lớn, chỉ nhắc ở đây như một điểm nên ghé.
| Chỗ đặt | Chất liệu thường gặp | Dáng uốn của thân rồng |
|---|---|---|
| Bờ nóc mái | Vữa đắp, khảm sành sứ | Uốn to, rõ, nhìn từ xa; thường đôi rồng chầu |
| Cột điện | Gỗ sơn son thếp vàng | Xoắn quanh trụ theo chiều đứng |
| Thành bậc | Đá, vữa, bê tông (lăng muộn) | Chạy dài theo dốc bậc, đầu ở chân thềm |
| Bình phong | Vữa đắp nổi, khảm | Uốn trong mây, phủ kín mặt tường |
| Ô trang trí | Pháp lam (đồng tráng men) | Uốn gọn trong ô vuông, ô chữ nhật |
Rồng "hoá": khi hoa văn biến thành rồng
Một nét rất Huế là những đường trang trí hình học hay cây lá được biến dần thành rồng. Người ta hay gọi chung là rồng "hoá": dây lá hoá rồng, mây hoá rồng, hồi văn hoá rồng. Đường gấp khúc của hồi văn hay đường cuộn của dây lá chạy dài, tới cuối thì mọc ra một cái đầu rồng nhỏ, có râu và sừng.
Lối này rất hợp với kiến trúc nhiều ô, nhiều diềm của cung điện Huế. Ở những dải trang trí dài chạy dọc xà, dọc mái, thợ không cần chạm cả con rồng mà vẫn gợi được tinh thần rồng. Đó cũng là cách đường uốn lượn của rồng lan ra toàn bộ hệ trang trí: từ đường viền khung cửa tới chân bàn, tay ngai.
Khi đi trong Đại Nội, thử nhìn kỹ các góc khung cửa, đầu xà, chân tủ trưng bày đồ cổ: nhiều khi một đường cuộn tưởng chỉ là lá hoá ra kết thúc bằng một cái đầu rồng nhỏ.
Năm móng, bốn móng: chuyện nên nói cẩn thận
Người ta hay nghe rằng thời Nguyễn rồng năm móng dành riêng cho vua, còn những chỗ khác dùng rồng bốn móng. Trong lễ chế cung đình có những quy định về hoa văn được dùng cho từng cấp bậc, và rồng năm móng gắn với vua là điều hay được nhắc. Tuy nhiên, khi đi xem hiện vật Huế, người xem sẽ gặp những trường hợp không khớp gọn với quy tắc ấy. Cách nói an toàn: số móng có liên quan tới đẳng cấp, nhưng không nên dùng nó như một luật duy nhất để đọc mọi con rồng.
Chuyện long bào và hoa văn trên trang phục triều đình là một đề tài riêng, không bàn sâu ở đây.
Góc nhìn hôm nay: một ngày xem rồng ở Huế
Quần thể di tích Cố đô Huế được UNESCO ghi danh năm 1993. Tỉnh Thừa Thiên Huế cũ nay là thành phố Huế. Một lộ trình gợi ý cho người muốn ngắm rồng:
- Buổi sáng: vào Đại Nội qua Ngọ Môn, nhìn rồng trên mái Ngọ Môn, vào điện Thái Hoà xem cột rồng.
- Cuối buổi sáng: sang Thế Miếu xem Cửu Đỉnh và rồng trên mái miếu.
- Buổi chiều: lên lăng Khải Định xem thành bậc rồng và trang trí khảm sành sứ bên trong; nếu còn thời gian, ghé lăng Minh Mạng để thấy một không gian lăng thế kỷ 19 khác hẳn.
- Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế: xem đồ ngự dụng, đồ sứ, pháp lam có rồng ở khoảng cách gần.
Mang theo ống nhòm nhỏ hoặc dùng chế độ phóng của máy ảnh để xem rồng trên bờ nóc — chi tiết mảnh sứ, vảy, móng chỉ hiện rõ khi nhìn gần. Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế có nhiều ấn phẩm giới thiệu kiến trúc và trang trí cung đình, nên tìm đọc trước chuyến đi.
Câu hỏi thường gặp
Rồng thời Nguyễn có đặc điểm gì?
Rồng thời Nguyễn có đầu to, mắt lồi, mũi bè, sừng chẻ nhánh, bờm và râu dày xoắn lọn, thân uốn nhiều khúc phủ vảy kỹ. Bố cục thường đối xứng theo cặp như lưỡng long chầu nhật, phản ánh tính quy cách của mỹ thuật cung đình.
Lưỡng long chầu nhật là gì?
Lưỡng long chầu nhật là bố cục hai con rồng uốn mình đối xứng, cùng hướng về một mặt trời ở giữa. Bố cục này rất phổ biến trên bờ nóc mái cung điện, miếu, đình chùa thời Nguyễn.
Khảm sành sứ là gì?
Khảm sành sứ là kỹ thuật cắt mảnh bát đĩa men màu rồi gắn lên bề mặt vữa đắp để tạo hình trang trí. Ở Huế, kỹ thuật này được dùng nhiều cho rồng, phượng trên mái và bình phong.
Rồng thời Nguyễn có phải luôn năm móng?
Không. Rồng năm móng thường gắn với vua, nhưng trên hiện vật Huế có nhiều trường hợp khác nhau. Số móng chỉ là một dấu hiệu tham khảo, không phải quy tắc cố định để đọc mọi con rồng.
Xem rồng ở Huế nên đến đâu?
Nên đến Ngọ Môn, điện Thái Hoà, Thế Miếu với Cửu Đỉnh trong Đại Nội, lăng Khải Định, lăng Minh Mạng và Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế. Một ngày có thể đi được những điểm chính.
