Rồng xuất hiện trên gốm Việt từ thời Lý – Trần, nở rộ trên gốm hoa lam thế kỷ 15–16 và tiếp tục trên đồ gốm thờ, đồ sứ cung đình tới thời Nguyễn. Trên gốm, rồng phải uốn theo bề mặt cong của chiếc bát, chiếc bình, nên dáng thân thay đổi theo hình đồ vật: cuộn tròn trong lòng đĩa, quấn quanh thân bình, nằm ngang dọc vai thạp. Đọc rồng trên gốm vì thế là đọc cả kỹ thuật lò và tay vẽ người thợ.
Năm cách đưa rồng lên gốm
| Kỹ thuật | Làm thế nào | Rồng trông ra sao |
|---|---|---|
| Khắc chìm dưới men | Khắc nét lên xương gốm còn ướt rồi phủ men; men đọng ở rãnh tạo nét đậm | Nét mảnh, mềm; hợp với men ngọc, men trắng |
| In khuôn | Ép xương gốm vào khuôn có sẵn hình | Hình đều, lặp lại giữa các chiếc |
| Đắp nổi | Nặn rồng riêng rồi gắn lên thân đồ | Rồng nổi khối, thường trên chân đèn, lư hương |
| Vẽ lam dưới men | Vẽ bằng màu lam (gốc cô-ban) lên xương gốm, phủ men trong rồi nung | Nét bút rõ, có đậm nhạt; gốm hoa lam |
| Vẽ màu trên men | Vẽ lên men đã nung, nung lại ở nhiệt độ thấp | Nhiều màu đỏ, xanh, vàng; dễ mòn |
Thời Lý – Trần: rồng trên men trắng, men ngọc
Gốm thời Lý – Trần nổi tiếng với men ngọc xanh, men trắng ngà và gốm hoa nâu. Đề tài phổ biến là hoa sen, hoa cúc, lá đề, chim, thú. Rồng có xuất hiện, đặc biệt trên một số đồ gốm cao cấp tìm được ở Hoàng thành Thăng Long, nhưng không dày đặc như các thời sau. Nét khắc chìm dưới lớp men ngọc làm thân rồng mờ ảo, như ẩn trong nước — một hiệu ứng rất hợp với linh vật của nước.
Thế kỷ 15: gốm hoa lam và rồng cung đình
Gốm Lê sơ ở Hoàng thành
Khảo cổ học ở khu 18 Hoàng Diệu tìm được nhiều đồ gốm men trắng mỏng thời Lê sơ, chất lượng rất cao, được cho là đồ dùng trong cung. Trong số đó có những chiếc bát, đĩa trang trí rồng. Đây là bằng chứng cho thấy các lò Việt thế kỷ 15 làm được đồ gốm cung đình tinh xảo, chứ không chỉ dùng đồ nhập.
Gốm Chu Đậu và con tàu đắm Cù Lao Chàm
Thế kỷ 15–16, gốm hoa lam vùng Hải Dương xưa (nay thuộc thành phố Hải Phòng), tiêu biểu là các lò quanh Chu Đậu, được xuất khẩu đi nhiều nơi. Một chiếc bình gốm hoa lam Việt Nam lưu giữ ở Bảo tàng Topkapi (Istanbul) có minh văn ghi năm 1450, cho biết người vẽ là Bùi Thị Hý ở châu Nam Sách — một mốc quan trọng giúp xác định niên đại gốm hoa lam.
Cuối thập niên 1990, cuộc khai quật con tàu đắm ở vùng biển Cù Lao Chàm (Hội An) đưa lên hàng trăm nghìn hiện vật gốm Việt thế kỷ 15. Trong kho hiện vật ấy có nhiều đĩa, bát, bình vẽ rồng, cá, chim, hoa lá. Rồng trên gốm hoa lam xuất khẩu thường thân mảnh, uốn nhanh, nét bút phóng khoáng — người thợ vẽ nhiều, vẽ nhanh, nên con rồng có vẻ tự nhiên hơn rồng chạm đá cung đình.
Thời Mạc: chân đèn, lư hương có ghi năm
Thế kỷ 16, gốm Bát Tràng để lại nhiều đồ thờ lớn: chân đèn, lư hương, bình hoa, có minh văn ghi năm làm, tên người cúng và đôi khi tên người thợ. Nhờ những dòng chữ này, đồ gốm thời Mạc trở thành mốc so sánh rất quý cho cả mỹ thuật thời đó.
Trên chân đèn gốm Mạc, rồng thường được đắp nổi quấn quanh thân trụ hoặc vẽ lam trên các băng trang trí. Rồng quấn trụ có thân uốn xoắn đi lên — một dáng uốn khác hẳn rồng nằm trên mặt phẳng. Bảo tàng Lịch sử quốc gia lưu giữ một số chân đèn gốm thời Mạc có minh văn.
Thế kỷ 17–19: đồ thờ, đồ sứ ký kiểu
Sang thế kỷ 17–18, rồng tiếp tục xuất hiện trên đồ gốm thờ của các lò miền Bắc với men trắng ngà, men rạn, vẽ lam, đắp nổi. Dáng rồng gần với rồng trên chạm gỗ đình làng cùng thời.
Thời Lê Trung hưng và đặc biệt thời Nguyễn, triều đình và quý tộc Việt đặt làm đồ sứ ở Trung Hoa theo mẫu, theo đề tài và đôi khi theo thơ văn do người Việt chọn. Giới sưu tầm gọi nhóm này là "đồ sứ ký kiểu". Nhiều chiếc có hiệu đề ở đáy và trang trí rồng. Đây là những hiện vật vừa mang dấu ấn lò Trung Hoa, vừa mang ý muốn của người đặt Việt — rất hợp để bàn chuyện "rồng của ai".
Dáng rồng phụ thuộc hình đồ vật
- Lòng đĩa tròn: rồng cuộn tròn, đầu ở giữa hoặc đầu đuổi theo đuôi, thân uốn theo vành.
- Thân bình, thân lọ: rồng quấn quanh, thân đi vòng sang mặt sau rồi quay lại; muốn xem hết phải xoay bình.
- Vai thạp, băng diềm: rồng nằm ngang trong một dải hẹp, uốn sóng đều như một đường diềm.
- Chân đèn, trụ: rồng đắp nổi xoắn lên theo trụ, đầu nhô ra ở phía trên.
Hiểu điều này giúp tránh nhầm lẫn: một con rồng uốn chặt trong băng diềm hẹp không có nghĩa là thợ thời ấy "thích rồng nhiều khúc", mà chỉ là khoảng trống bắt buộc như vậy.
Nét bút và nét đục: vì sao rồng gốm "thoáng" hơn rồng đá
Một người thợ chạm đá có thể mất nhiều ngày cho một con rồng; mỗi nhát đục đều phải tính trước, sai là không sửa được. Người thợ vẽ gốm hoa lam vẽ một con rồng trong vài phút, bằng bút lông mềm trên xương gốm hút màu rất nhanh. Bút dừng lâu một chỗ là màu loang. Vì thế rồng vẽ lam thường được vẽ bằng những nét liền, dứt khoát, thân uốn theo một hơi tay.
Kết quả là rồng trên gốm hoa lam có vẻ sống động, đôi khi hơi "nghịch", khác vẻ trang nghiêm của rồng đá cùng thời. Khi xem nhiều chiếc đĩa cùng loại, người xem còn nhận ra tay của từng người vẽ: có người vẽ thân rồng tròn đều, có người vẽ vội nên khúc uốn lệch, có người thêm mây dày, có người để trống. Đây là phần rất "người" của đồ gốm mà ảnh chụp sách hay bỏ qua.
Góc nhìn hôm nay: xem rồng gốm ở đâu, xem thế nào
Bảo tàng Lịch sử quốc gia (Hà Nội) có các phòng gốm theo thời kỳ. Hoàng thành Thăng Long trưng bày gốm khai quật tại chỗ. Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế giữ nhiều đồ sứ thời Nguyễn. Ở TP Hồ Chí Minh, Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh cũng có sưu tập gốm đáng xem. Làng gốm Bát Tràng (Hà Nội) là nơi xem nghề đang sống, có bảo tàng và lò làm đồ phỏng cổ.
Khi đứng trước tủ kính, thử làm ba việc: đoán kỹ thuật (khắc, in, đắp, vẽ lam), đoán thời theo dáng rồng, rồi mới đọc nhãn. Đừng vội tin những món "đồ cổ có rồng" bày bán ngoài chợ — đồ phỏng cổ rất nhiều, chỉ chuyên gia và giám định mới xác định được.
Câu hỏi thường gặp
Rồng trên gốm Việt xuất hiện từ khi nào?
Rồng đã có trên một số đồ gốm thời Lý – Trần, đặc biệt đồ cao cấp tìm được ở Hoàng thành Thăng Long. Rồng trở nên phổ biến hơn nhiều trên gốm hoa lam thế kỷ 15–16 và đồ gốm thờ các thế kỷ sau.
Gốm hoa lam là gì?
Gốm hoa lam là gốm vẽ trang trí bằng màu lam dưới lớp men trong rồi nung một lần. Ở Việt Nam, gốm hoa lam phát triển mạnh từ thế kỷ 15, tiêu biểu là gốm vùng Chu Đậu, Hải Dương xưa, nay thuộc Hải Phòng.
Đồ sứ ký kiểu là gì?
Đồ sứ ký kiểu là đồ sứ do người Việt, chủ yếu thời Lê Trung hưng và thời Nguyễn, đặt làm ở Trung Hoa theo mẫu và đề tài mình chọn. Nhiều chiếc có hiệu đề ở đáy và trang trí rồng.
Vì sao rồng trên đĩa thường cuộn tròn?
Vì người thợ phải đặt thân rồng dài vào lòng đĩa tròn. Thân rồng uốn theo vành đĩa, đầu đặt ở giữa hoặc đuổi theo đuôi, vừa lấp kín mặt vừa tạo cảm giác chuyển động xoay vòng.
Xem gốm vẽ rồng cổ ở đâu tại Việt Nam?
Có thể xem ở Bảo tàng Lịch sử quốc gia và Hoàng thành Thăng Long ở Hà Nội, Bảo tàng Cổ vật Cung đình Huế, Bảo tàng Lịch sử TP Hồ Chí Minh. Làng gốm Bát Tràng phù hợp để xem nghề làm gốm đang hoạt động.
