Arabesque là gì: hoa văn dây lá uốn lượn trong nghệ thuật Hồi giáo

Arabesque là kiểu hoa văn dây lá uốn lượn, mọc nhánh, xoắn ốc nối tiếp nhau gần như vô tận, đặc trưng của nghệ thuật trang trí Hồi giáo. Một thân dây cuộn tròn, từ đó tách ra nhánh mới cuộn theo chiều ngược lại, đầu nhánh kết thành lá chẻ đôi hay bông hoa, rồi cứ thế lan khắp bức tường, trang sách, tấm thảm. Đây là một trong những cách dùng đường lượn tinh vi và có hệ thống nhất trong lịch sử mỹ thuật.

Tên gọi: "kiểu Ả Rập" do người châu Âu đặt

Từ "arabesque" bắt nguồn từ tiếng Ý thời Phục hưng, nghĩa là "theo kiểu Ả Rập". Người châu Âu dùng nó để gọi những hoa văn dây lá họ thấy trên đồ kim loại, gốm, vải nhập từ thế giới Hồi giáo. Trong tiếng Ba Tư và tiếng Thổ Nhĩ Kỳ, kiểu hoa văn này thường được gọi là "islimi".

Tên gọi dễ gây hiểu lầm: arabesque không chỉ của người Ả Rập, mà phát triển trên một vùng rộng từ Tây Ban Nha, Bắc Phi, Trung Đông tới Ba Tư, Trung Á và Ấn Độ. Mỗi vùng có cách làm riêng, nhưng chung một nguyên tắc tạo hình.

Arabesque đến từ đâu

Hoa văn dây lá cuộn đã có từ lâu trong nghệ thuật Hy Lạp, La Mã, Byzantine và Ba Tư thời Sasan: dây nho, lá acanthus, hình cành cọ (palmette). Khi nhà nước Hồi giáo mở rộng từ thế kỷ 7, thợ thủ công tiếp nhận các mô típ này và biến đổi dần.

Những ví dụ sớm như các bức khảm trong Mái vòm Đá ở Jerusalem, hoàn thành cuối thế kỷ 7, còn vẽ dây nho, lá khá gần với tự nhiên. Qua các thế kỷ 9–11, lá và dây ngày càng được cách điệu: lá chẻ đôi, thân dây thành những vòng xoắn đều, cả mảng hoa văn không còn mô tả một cây cụ thể nào nữa. Đến lúc đó, arabesque theo đúng nghĩa đã định hình: một hệ thống đường lượn trừu tượng, có quy tắc.

Năm nguyên tắc tạo nên một arabesque

1. Thân xoắn ốc: đơn vị cơ bản là một đường cuộn tròn. Nhiều vòng xoắn nối với nhau thành chuỗi.
2. Chia nhánh ngược chiều: từ một điểm trên vòng xoắn, mọc ra nhánh mới cuộn theo chiều ngược lại. Nhờ đó mặt tranh luôn cân bằng giữa xoáy trái và xoáy phải.
3. Lá chẻ đôi: đầu nhánh thường là nửa lá cọ (half-palmette) hoặc lá chẻ, vừa lấp chỗ trống vừa tạo điểm kết thúc tạm.
4. Không có điểm bắt đầu, không có điểm kết thúc: hoa văn được thiết kế để có thể lặp vô hạn theo mọi hướng. Viền khung chỉ "cắt" một phần của một tấm thảm lớn tưởng tượng.
5. Phủ kín mặt: khoảng trống được lấp đều, nhịp dày mỏng cân đối, mắt không tìm thấy "chỗ nghỉ" duy nhất.

Ngoài arabesque thực vật, nghệ thuật Hồi giáo còn hai hệ hoa văn lớn: hoa văn hình học (sao, đa giác đan nhau) và thư pháp. Ba hệ này thường xuất hiện cùng nhau trên một bức tường: thư pháp làm dải viền, hình học làm khung, arabesque lấp nền.

Vì sao arabesque phát triển mạnh trong nghệ thuật Hồi giáo

Trong không gian tôn giáo như thánh đường, truyền thống Hồi giáo tránh hình ảnh người và động vật. Vì thế, trang trí thánh đường dựa vào hình học, thực vật cách điệu và chữ viết. Cần lưu ý điều này không áp dụng cho mọi loại hình: tranh tiểu họa Ba Tư, tranh Mughal ở Ấn Độ vẫn vẽ người, vật rất phong phú.

Nhiều nhà nghiên cứu còn gợi ý một tầng nghĩa: hoa văn lặp vô tận gợi tới sự vô hạn, một vẻ đẹp không bắt đầu không kết thúc. Đây là cách diễn giải được bàn nhiều, không phải điều mọi người thợ xưa đều ghi lại.

Những nơi xem arabesque nổi tiếng

Alhambra được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1984. Ở đây, các bức tường thạch cao chạm arabesque tinh vi đến mức nhìn từ xa giống một tấm ren khổng lồ.

Arabesque trong văn hóa châu Âu

Từ thời Phục hưng, thợ châu Âu chép và biến tấu arabesque trên bìa sách, đồ kim loại, đồ gỗ. Chữ "arabesque" dần được dùng rộng hơn cho mọi hoa văn dây lá uốn lượn. Từ này còn đi vào âm nhạc — nhà soạn nhạc Pháp Claude Debussy có hai bản "Arabesque" cho piano cuối thế kỷ 19 với giai điệu lượn vòng — và vào múa ballet, nơi "arabesque" là tên một tư thế đứng một chân, chân kia duỗi dài ra sau.

Đường lượn xoắn ốc cũng có ở Việt Nam

Không cần đi xa, mỹ thuật Việt cũng có những hoa văn dây lá cuộn: hoa cúc dây, dây lá trên gốm men ngọc thời Lý – Trần, hoa văn dây cuốn quanh thân bình gốm hoa lam, chạm dây lá trên đình làng. Khác với arabesque, hoa văn Việt thường còn gắn với một loài cây nhận ra được, nhịp ít chặt chẽ hơn, nhưng cùng dựa trên đường xoắn và chia nhánh. Đặt hai loại cạnh nhau là bài học hay về cách hai nền văn hóa dùng chung một nguyên lý.

Tự thử: vẽ một arabesque đơn giản

Cần giấy A4, bút chì, compa (hoặc nắp chai các cỡ), khoảng 20–30 phút:

1. Vẽ một vòng xoắn ốc lớn ở giữa trang, đường kính khoảng 8 cm, cuộn theo chiều kim đồng hồ.
2. Chọn hai điểm trên vòng ngoài. Từ mỗi điểm, vẽ một nhánh mảnh thoát ra rồi cuộn thành vòng xoắn nhỏ hơn theo ngược chiều kim đồng hồ.
3. Từ các vòng nhỏ, tiếp tục mọc nhánh cuộn ngược chiều lần nữa, cho tới khi lấp gần kín trang.
4. Ở mỗi đầu nhánh, vẽ một lá chẻ đôi hoặc một bông hoa nhỏ.
5. Muốn đối xứng: gấp tờ giấy làm tư, vẽ trong một phần tư, rồi đồ lại qua giấy can sang ba phần còn lại.

Khi tô màu, thử dùng hai màu cho thân dây và nền, rồi một màu nhấn cho lá. Bài này hợp làm thiệp, viền sổ tay, hay thiết kế phông nền cho tiết mục văn nghệ.