Ngô đới đương phong: nét áo bay của Ngô Đạo Tử trong hội họa Trung Hoa

"Ngô đới đương phong" nghĩa là "dải áo của họ Ngô như đón gió": lời khen dành cho họa sĩ Ngô Đạo Tử đời Đường, người vẽ y phục nhân vật với những dải áo bay lượn như đang có gió thổi. Câu này thường đi cặp với "Tào y xuất thủy" — "áo họ Tào như vừa lên khỏi nước" — nói về họa sĩ Tào Trọng Đạt, người vẽ áo mỏng dính sát thân. Hai vế tóm gọn hai cách vẽ nếp áo kinh điển của hội họa Trung Hoa cổ: bay ra và ôm vào.

Câu nói từ đâu ra

Cặp câu "Tào y xuất thủy, Ngô đới đương phong" được ghi trong sách Đồ họa kiến văn chí của Quách Nhược Hư đời Bắc Tống (thế kỷ 11), khi bàn về các phong cách vẽ tượng và tranh Phật giáo. Như vậy câu nói ra đời sau Ngô Đạo Tử khoảng ba trăm năm, là cách người đời Tống tổng kết lại hai dòng phong cách đã thành truyền thống.

Tào y xuất thủy: áo ướt ôm thân

Tào Trọng Đạt sống thời Bắc Tề (thế kỷ 6), gốc người nước Tào ở vùng Trung Á, nổi tiếng vẽ tượng Phật. Áo trong tranh của ông được mô tả là mỏng, nếp nhỏ và dày, dính sát vào thân như người vừa bước lên khỏi nước. Người nghiên cứu thường liên hệ phong cách này với điêu khắc Phật giáo Ấn Độ thời Gupta, nơi y phục mỏng ôm lấy hình thể.

Không có tranh nào của Tào Trọng Đạt còn lại. Ta chỉ biết phong cách ông qua mô tả của sách xưa và qua những tượng Phật cùng thời có kiểu áo tương tự.

Ngô đới đương phong: dải áo đón gió

Ngô Đạo Tử là ai

Ngô Đạo Tử sống vào khoảng cuối thế kỷ 7 – giữa thế kỷ 8, làm việc dưới thời Đường Huyền Tông. Ông được người đời sau tôn là "Họa thánh". Theo các sách chép tranh đời Đường, ông vẽ rất nhiều bích họa trong chùa và đạo quán ở Trường An, Lạc Dương — sử gia hội họa Trương Ngạn Viễn ghi con số hàng trăm bức tường.

Có một giai thoại nổi tiếng: Đường Huyền Tông muốn xem cảnh sông Gia Lăng, sai Ngô Đạo Tử vẽ trên vách; ông vẽ xong trong một ngày, trong khi họa sĩ Lý Tư Huấn vẽ cùng đề tài mất mấy tháng. Câu chuyện này dùng để khen tốc độ và khí lực của nét bút Ngô, nên đọc như giai thoại hơn là sự kiện đã kiểm chứng.

Nét "lá lan" và dải áo bay

Điểm đặc biệt nhất của Ngô Đạo Tử là nét bút. Trước ông, nhiều họa sĩ dùng nét đều đặn, mảnh như sợi tơ. Ngô dùng nét có lúc đậm lúc nhạt, phình ra rồi thắt lại, giống một chiếc lá lan dài: đầu mảnh, giữa to, cuối vuốt nhọn. Người đời sau gọi đó là nét "lan diệp" (lá lan).

Với nét bút như thế, dải áo và vạt áo trong tranh ông trở nên sống động: chỗ nét phình là chỗ lụa xoay mặt, chỗ nét mảnh là chỗ lụa vươn ra xa. Dải áo không ôm thân mà tung bay, uốn lượn, như có cơn gió đi qua. Đó chính là "đương phong".

Tranh của Ngô Đạo Tử còn lại bao nhiêu

Đây là chỗ cần thật thà: gần như không có tác phẩm nào được xác nhận chắc chắn là bút tích của Ngô Đạo Tử. Bích họa của ông nằm trong chùa chiền, phần lớn đã mất theo các biến cố, nhất là đợt phá chùa thời Đường Vũ Tông giữa thế kỷ 9.

Một số tác phẩm được gắn tên ông:

• "Tống Tử Thiên Vương đồ" (Thiên vương tiễn con): cuộn tranh thường được xem là bản chép đời Tống theo phong cách Ngô Đạo Tử, hiện lưu ở Nhật Bản. Đây là chỗ dễ thấy nhất "dải áo đón gió" kiểu Ngô.
• "Bát thập thất thần quyển" (Cuộn tám mươi bảy vị thần): cuộn tranh vẽ nét không màu do họa sĩ Từ Bi Hồng sưu tầm. Niên đại và tác giả còn tranh luận, có ý kiến gán cho Ngô Đạo Tử, có ý kiến cho là bản đời sau.
• Các hình khắc trên bia đá ở một số đền miếu, được cho là khắc lại theo mẫu vẽ của Ngô; giá trị tham khảo về bố cục, nhưng đã qua tay thợ khắc.

Vì vậy, khi nói "phong cách Ngô Đạo Tử", người ta thực ra đang nói về một truyền thống được truyền lại qua bản chép, bản khắc và mô tả của sách vở.

Trước Ngô: nét tơ tằm của Cố Khải Chi

Để thấy Ngô Đạo Tử mới ở đâu, nên nhìn lại Cố Khải Chi (thế kỷ 4–5), họa sĩ đời Đông Tấn. Nét bút của ông thường được tả là "cao cổ du ti" — mảnh, đều và liền như sợi tơ tằm mùa xuân. Cuộn "Nữ sử châm đồ" hiện lưu ở Bảo tàng Anh (thường được cho là bản chép đời sau) có những dải áo bay khá dài, nhưng nét vẫn đều và nhẹ.

So hai người, ta thấy bước chuyển: từ nét đều chỉ "viền" dải áo, sang nét đậm nhạt "diễn" luôn độ xoay, độ căng của lụa. Đời Minh còn có sách tổng kết mười tám kiểu nét vẽ y phục, trong đó cả nét tơ tằm lẫn nét lá lan đều có tên riêng.

Dải áo bay ở Việt Nam và châu Á

Lối vẽ dải áo bay lan rộng theo nghệ thuật Phật giáo. Phi thiên Đôn Hoàng thời Đường bay nhờ những dải lụa dài, chịu ảnh hưởng cùng mạch bút pháp. Ở Việt Nam, tượng và tranh thờ thường có dải áo uốn lượn quanh vai thần, tiên; hình tiên nữ trên chạm khắc thời Lý – Trần cũng có tà áo bay. Trong múa, dải lụa dài và tay áo phất lên đều là cách "vẽ dải áo đón gió" bằng chính cơ thể.

Tự thử: vẽ nét lá lan

Cần một cây bút lông nhỏ hoặc bút dạ đầu mềm (loại đầu cọ), giấy hơi dày và khoảng 10 phút:

1. Vẽ mười đường thẳng dài 10 cm, giữ lực tay đều — đó là nét "tơ tằm".
2. Vẽ mười đường tiếp theo: đặt bút nhẹ, ấn mạnh dần ở giữa, rồi nhấc nhẹ ở cuối — đó là nét "lá lan".
3. Vẽ một dải lụa hình chữ S rộng khoảng 2 cm bằng hai đường viền song song. Lần đầu dùng nét đều, lần sau dùng nét lá lan: ấn đậm ở chỗ lụa xoay mặt, nhẹ tay ở chỗ lụa vươn ra.
4. Đặt hai dải lụa cạnh nhau và so: dải nào trông như đang bay?

Hầu hết người thử sẽ thấy dải thứ hai "sống" hơn — đó là bài học Ngô Đạo Tử để lại.

Góc nhìn hôm nay

"Ngô đới đương phong" nhắc người vẽ rằng chuyển động có thể được tạo ra chỉ bằng nét bút, không cần màu hay bóng đổ. Ai học vẽ ký họa, vẽ truyện tranh hay vẽ minh họa trang phục đều có thể học từ đây. Muốn xem thêm, có thể tìm ảnh "Tống Tử Thiên Vương đồ" và "Nữ sử châm đồ" trong các cơ sở dữ liệu số của bảo tàng, rồi đặt cạnh nhau để tự nhận ra hai lối nét.