"Đường của vẻ đẹp" (line of beauty) là đường cong hình chữ S mà họa sĩ người Anh William Hogarth cho là đẹp nhất, trình bày trong cuốn The Analysis of Beauty (Phân tích vẻ đẹp) xuất bản năm 1753. Theo Hogarth, một đường thẳng thì cứng, một đường cong đơn thì nhàm, còn đường lượn hai chiều vừa phải mới khiến mắt người thích thú đi theo. Ý tưởng này đến nay vẫn được nhắc trong hội họa, điêu khắc, thiết kế nội thất và cả cách dựng dáng người mẫu.
William Hogarth là ai
William Hogarth (1697–1764) là họa sĩ và thợ khắc in người Anh, nổi tiếng với những loạt tranh kể chuyện châm biếm xã hội London thế kỷ 18, được khắc thành tranh in bán rộng rãi. Ông vừa là nghệ sĩ, vừa là người thích tranh luận về nghệ thuật. Thời đó, nhiều người cho rằng cái đẹp là thứ chỉ người sành điệu mới cảm được, khó giải thích bằng lời. Hogarth muốn chứng minh ngược lại: cái đẹp có những nguyên tắc nhìn thấy được, ai chịu quan sát cũng hiểu.
Trước khi viết sách, ông đã "quảng cáo" ý tưởng của mình trên chính bức tự họa năm 1745, thường gọi là The Painter and his Pug (Họa sĩ và con chó pug). Ở góc tranh có bảng pha màu, trên đó vẽ một đường cong chữ S kèm dòng chữ "The Line of Beauty and Grace". Người xem thời ấy tò mò về đường cong bí ẩn này, và tám năm sau Hogarth viết hẳn một cuốn sách để giải thích. Bức tự họa hiện thuộc bộ sưu tập của Tate ở London.
Cuốn "The Analysis of Beauty" nói gì
Hogarth nêu sáu nguyên tắc làm nên vẻ đẹp của hình khối:
- Sự phù hợp (fitness): hình dáng hợp với công dụng.
- Sự đa dạng (variety): thay đổi để mắt không chán.
- Sự đồng nhất (uniformity): có trật tự, cân đối ở mức vừa phải.
- Sự đơn giản (simplicity): mắt nắm được tổng thể dễ dàng.
- Sự phức tạp tinh tế (intricacy): có chỗ để mắt "đuổi theo", tìm tòi.
- Độ lớn (quantity): kích thước tạo cảm giác trang trọng.
Đường lượn chữ S là nơi các nguyên tắc ấy gặp nhau: nó thay đổi liên tục (đa dạng), nhưng vẫn mạch lạc (đơn giản), và dẫn mắt đi một vòng (phức tạp tinh tế). Hogarth viết rằng mắt người thích "đuổi theo" một đường như vậy, giống như người ta thích đi trên con đường uốn quanh hơn là con đường thẳng tắp.
Bảy đường cong và đường số 4
Hình minh họa nổi tiếng nhất trong sách là một dãy bảy đường lượn được đánh số. Đường đầu tiên gần như thẳng, các đường sau cong dần, đến đường cuối thì phình quá mức. Hogarth chọn đường ở giữa, số 4, là đường đẹp nhất: cong đủ để mềm mại, nhưng không đến mức nặng nề hay thô. Ông minh họa điều này bằng những chiếc coóc-xê và chân ghế có đường cong khác nhau.
Ý tưởng "vừa phải" này rất đáng chú ý. Hogarth không nói càng cong càng đẹp. Đường quá thẳng thì "nghèo", đường quá cong thì "thô". Cái đẹp nằm ở một khoảng giữa mà mắt cảm thấy vừa vặn.
Đường của vẻ đẹp và đường của sự duyên dáng
Hogarth phân biệt hai loại. "Đường của vẻ đẹp" là đường lượn trên mặt phẳng, như nét chữ S vẽ trên giấy. "Đường của sự duyên dáng" (line of grace) là đường lượn xoắn trong không gian ba chiều, như một sợi dây quấn quanh hình nón, như sừng xoắn hay một lọn tóc. Ông cho rằng đường xoắn ba chiều còn hấp dẫn hơn vì mắt phải đi vòng quanh vật để theo nó.
Trước Hogarth: dáng xoắn trong điêu khắc Phục hưng
Hogarth không phải người đầu tiên thích đường chữ S. Từ thế kỷ 16, các nghệ sĩ Ý thời Phục hưng muộn và trường phái Kiểu cách (Mannerism) đã ưa chuộng dáng người xoắn mình, gọi là figura serpentinata — "dáng như con rắn". Tượng "Cuộc bắt cóc phụ nữ Sabine" của Giambologna ở Florence, hoàn thành năm 1583, là ví dụ nổi tiếng: ba thân người xoắn lên nhau như một ngọn lửa, buộc người xem phải đi vòng quanh tượng.
Nhà lý luận Giovanni Paolo Lomazzo cuối thế kỷ 16 có ghi lại lời khuyên về việc tạo dáng người theo hình ngọn lửa, hình rắn uốn — chính Hogarth cũng dẫn Lomazzo trong lời nói đầu cuốn sách. Có thể nói Hogarth đã gom một truyền thống có sẵn thành lý thuyết rõ ràng và mở rộng nó từ dáng người sang mọi đồ vật.
Đường chữ S ở quanh ta
| Lĩnh vực | Ví dụ đường chữ S | Vì sao hiệu quả |
|---|---|---|
| Điêu khắc, tạc tượng | Dáng đứng dồn trọng lượng lên một chân, hông và vai lệch nhau (contrapposto) | Thân người có nhịp, trông sống động thay vì cứng đơ |
| Đồ gỗ | Chân ghế cong kiểu "cabriole" thịnh hành ở Anh thế kỷ 18 | Nhẹ nhàng, thanh thoát, đúng tinh thần Hogarth |
| Múa | Dáng uốn người, đường đi của dải lụa | Mắt người xem đi theo đường lượn liên tục |
| Chữ viết | Chữ S, các nét móc trong thư pháp | Nét có nhịp nhanh chậm, dày mỏng |
| Mỹ thuật Á Đông | Thân rồng uốn khúc, dải lụa phi thiên | Gợi chuyển động, gợi bay |
Điều thú vị là người thợ chạm rồng ở Đại Việt hay họa sĩ vẽ phi thiên ở Đôn Hoàng đã dùng đường lượn từ hàng trăm năm trước Hogarth, chỉ là không viết thành lý thuyết. Hogarth có công đặt tên và giải thích bằng lời.
Những tranh luận quanh Hogarth
Cuốn sách gây tranh cãi ngay khi ra đời. Một số người chế giễu Hogarth là thợ khắc mà dám làm triết gia; có những tranh biếm họa chế giễu ông cùng đường chữ S. Các nhà mỹ học sau này cũng chỉ ra rằng cái đẹp khó gói vào một đường cong duy nhất, và sở thích thẩm mỹ thay đổi theo văn hóa, thời đại.
Dù vậy, cuốn sách vẫn được xem là một trong những nỗ lực sớm nhất của một họa sĩ nhằm giải thích cái đẹp bằng quan sát cụ thể, và nó ảnh hưởng tới nhiều người viết về mỹ học ở thế kỷ 18. Ngày nay, khái niệm "line of beauty" vẫn xuất hiện trong giáo trình mỹ thuật và thiết kế.
Tự thử: tìm "đường số 4" của riêng bạn
Bài tập này cần một tờ giấy A4, bút chì và cục tẩy, làm trong khoảng 15 phút:
- Kẻ bảy cột dọc trên giấy, mỗi cột rộng khoảng 3 cm.
- Ở cột thứ nhất vẽ một đường gần như thẳng từ trên xuống. Ở mỗi cột tiếp theo, vẽ một đường chữ S cong hơn một chút. Cột thứ bảy cong thật nhiều, gần như hai vòng tròn nối nhau.
- Đặt tờ giấy ra xa khoảng hai mét, nheo mắt nhìn. Chọn đường bạn thấy dễ chịu nhất.
- Rủ hai ba người bạn cùng chọn, rồi so kết quả.
Nhiều người sẽ chọn một trong các đường ở giữa — đúng như Hogarth đoán. Nhưng cũng sẽ có người chọn khác, và đó là điều đáng bàn: vẻ đẹp có phần chung, có phần riêng.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới khi xem một bức tượng, một chiếc ghế hay một tiết mục múa lụa, thử hỏi: đường chính của nó là gì, thẳng, cong một chiều hay chữ S? Mắt mình được dẫn đi đâu? Thói quen nhìn ra đường chủ đạo là kỹ năng cơ bản của người vẽ, người chụp ảnh và người dựng múa.
Ai muốn đọc thêm có thể tìm bản gốc tiếng Anh The Analysis of Beauty, đã hết bản quyền và có nhiều bản số hóa trong các thư viện điện tử. Tranh của Hogarth có thể xem ở Tate Britain và National Gallery tại London.
Câu hỏi thường gặp
"Đường của vẻ đẹp" là gì?
Đó là đường cong hình chữ S, lượn hai chiều một cách vừa phải, được William Hogarth cho là đẹp nhất trong cuốn The Analysis of Beauty năm 1753. Theo ông, đường này khiến mắt người thích thú đi theo hơn đường thẳng hay đường cong đơn.
William Hogarth là ai?
William Hogarth (1697–1764) là họa sĩ và thợ khắc in người Anh, nổi tiếng với các loạt tranh châm biếm xã hội London thế kỷ 18. Ông cũng viết cuốn The Analysis of Beauty để giải thích cái đẹp bằng quan sát.
Đường của vẻ đẹp khác đường của sự duyên dáng thế nào?
Đường của vẻ đẹp là đường lượn chữ S trên mặt phẳng. Đường của sự duyên dáng là đường xoắn trong không gian ba chiều, như sợi dây quấn quanh hình nón. Hogarth cho rằng đường xoắn ba chiều còn hấp dẫn hơn.
Vì sao Hogarth chọn đường số 4?
Trong dãy bảy đường cong minh họa, đường số 4 ở giữa cong vừa đủ: không cứng như đường gần thẳng, không thô như đường phình quá mức. Hogarth dùng nó để nói vẻ đẹp nằm ở sự vừa phải.
Figura serpentinata là gì?
Figura serpentinata, nghĩa là "dáng như con rắn", là lối tạo dáng người xoắn mình được các nghệ sĩ Ý thế kỷ 16 ưa chuộng. Tượng Cuộc bắt cóc phụ nữ Sabine của Giambologna là ví dụ tiêu biểu.
