Phi thiên Đôn Hoàng là những hình tiên nữ, thần nhạc bay lượn trên bích họa hang Mạc Cao (Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc, Trung Quốc). Họ không có cánh; cảm giác bay đến từ dải lụa dài vắt qua vai, cuộn sau lưng, kéo thành những đường lượn trên nền trời, cùng tà áo và mây trôi. Các phi thiên đẹp nhất thường thuộc thời Đường (thế kỷ 7–10), khi dải lụa dài gấp mấy lần thân người và mềm như khói.
Hang Mạc Cao: một nghìn năm bích họa trên con đường tơ lụa
Đôn Hoàng nằm ở rìa sa mạc phía tây bắc Trung Quốc, từng là một trạm lớn trên con đường tơ lụa, nơi thương nhân, sư sãi và sứ giả qua lại giữa Trung Hoa với Trung Á, Ấn Độ. Trên vách đá gần thành phố, các hang thờ Phật được đục và trang trí liên tục từ khoảng thế kỷ 4 đến thế kỷ 14.
Hiện có khoảng 490 hang còn bích họa và tượng, với tổng diện tích bích họa hàng chục nghìn mét vuông và hơn hai nghìn tượng đất màu. Hang Mạc Cao được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1987. Năm 1900, một đạo sĩ trông coi hang tình cờ phát hiện "hang Tàng Kinh" chứa hàng chục nghìn bản thảo cổ; nhiều tư liệu sau đó bị các nhà thám hiểm nước ngoài mang đi, và nay nằm rải rác ở nhiều thư viện, bảo tàng trên thế giới.
Phi thiên là ai
"Phi thiên" nghĩa đen là "thần bay trên trời". Trong nghệ thuật Phật giáo, họ thường được gắn với hai loại thần trong thần thoại Ấn Độ: Càn-thát-bà (Gandharva), thần âm nhạc và hương thơm, và Khẩn-na-la (Kinnara), thần ca múa. Khi Phật giáo truyền qua Trung Á vào Trung Hoa, hai hình tượng này hòa vào nhau, và còn chịu ảnh hưởng hình ảnh tiên nhân bay lượn trong tín ngưỡng Trung Hoa.
Trên bích họa, phi thiên bay quanh Phật, rải hoa, dâng lễ vật, tấu nhạc bằng tỳ bà, sáo, trống, hoặc chỉ đơn giản là lượn quanh vòm trần. Họ là "âm thanh và hương hoa" của cõi Phật được vẽ thành hình người.
Vì sao không cánh mà vẫn bay
Thiên thần trong nghệ thuật châu Âu bay nhờ đôi cánh chim. Phi thiên Đôn Hoàng bay nhờ những thứ tưởng như chẳng liên quan: lụa và gió. Người họa sĩ dùng mấy thủ pháp sau:
- Thân nằm ngang: người phi thiên nằm nghiêng trong không trung, một chân gập, một chân duỗi hất ra sau, như đang bơi.
- Dải lụa kéo dài phía sau: dải khăn choàng (thường gọi là phi bạch hay thiên y) vắt qua hai vai, bay ra sau và lượn thành những đường chữ S dài. Phía nào lụa bay ra, mắt hiểu phía ngược lại là hướng bay.
- Đầu lụa cong lên: đuôi dải lụa thường cuộn lên hoặc phất ra, gợi luồng gió do chính chuyển động tạo nên.
- Mây và hoa trôi theo: những cụm mây xoắn, cánh hoa rơi đi cùng hướng bay, làm cả không gian chuyển động.
Điều này giống hệt kinh nghiệm của người múa lụa ngày nay: dải lụa luôn đi sau tay một nhịp, và chính độ trễ đó khiến người xem cảm nhận được tốc độ.
Phi thiên thay đổi qua các thời
| Thời kỳ | Dáng phi thiên thường thấy |
|---|---|
| Bắc Lương, Bắc Ngụy (thế kỷ 5) | Thân khá to, gập thành hình chữ V hoặc U, dáng còn cứng; nét mặt và trang phục mang dấu ấn Tây Vực |
| Tây Ngụy, Bắc Chu (thế kỷ 6) | Thân thanh mảnh hơn, dải lụa dài hơn, bắt đầu có vẻ thoát tục kiểu Trung Hoa |
| Tùy (581–618) | Nhiều phi thiên bay thành đoàn quanh trần hang, chuyển động nhanh, dày đặc |
| Đường (618–907) | Đỉnh cao: thân mềm mại, dải lụa rất dài lượn quanh, mây hoa phong phú, dáng bay tự do |
| Tống, Tây Hạ, Nguyên (thế kỷ 10–14) | Dáng dần cứng lại, công thức hơn, số lượng giảm |
Bảng trên là xu hướng chung mà các nhà nghiên cứu Đôn Hoàng hay mô tả. Mỗi hang có thể có ngoại lệ, và nhiều hang được vẽ chồng hoặc sửa ở các thời sau.
Những hang hay được nhắc tới
Hang 320: bốn phi thiên quanh lọng hoa
Hang 320 thuộc thời Thịnh Đường có bức phi thiên rất nổi tiếng: bốn tiên nữ bay đối xứng quanh chiếc lọng phía trên đầu Phật, hai người đuổi nhau, dải lụa đan vào nhau thành một vòng chuyển động. Đây là một trong những hình ảnh được in lại nhiều nhất của Đôn Hoàng.
Hang 112: phản đàn tỳ bà
Hang 112 thời Trung Đường có hình người múa ôm đàn tỳ bà sau lưng, một chân co, thân uốn — tư thế "phản đàn tỳ bà". Thực ra đây là vũ công trong cảnh nhạc múa cõi Phật chứ không phải phi thiên đang bay, nhưng hình ảnh này thường được nhắc cùng phi thiên vì nó trở thành biểu tượng của nghệ thuật múa Đôn Hoàng.
Từ bích họa lên sân khấu
Năm 1979, vở vũ kịch "Ti lộ hoa vũ" (Hoa mưa trên con đường tơ lụa) của đoàn ca múa Cam Túc dựng các động tác dựa trên tư thế trong bích họa Đôn Hoàng, trong đó có tư thế phản đàn tỳ bà. Từ đó hình thành một dòng "múa Đôn Hoàng" với tay uốn, hông lệch, chân co và dải lụa dài. Nhiều tiết mục múa lụa Trung Hoa ngày nay vẫn lấy cảm hứng từ phi thiên.
Ở Việt Nam, trên chạm khắc thời Lý – Trần cũng có hình tiên nữ bay dâng hoa, tấu nhạc, dải áo uốn lượn — cho thấy hình tượng người bay nhờ lụa là một mạch chung của nghệ thuật Phật giáo châu Á.
Màu sắc đã đổi theo thời gian
Nhiều người lần đầu xem ảnh phi thiên ngạc nhiên vì da người bay có màu xám đen, nét mặt như vẽ bằng than. Nguyên nhân không phải họa sĩ cố ý, mà do một số chất màu khoáng, nhất là màu có gốc chì, biến đổi hóa học qua hàng trăm năm, chuyển sang sẫm. Màu xanh lục, xanh lam từ khoáng vật thì bền hơn. Vì vậy, khi nhìn phi thiên hôm nay, ta đang thấy một bức tranh đã "già" đi, khác với màu mà người vẽ thời Đường nhìn thấy.
Góc nhìn hôm nay: học gì từ phi thiên
Với người học vẽ, phi thiên là bài học tuyệt vời về cách diễn tả chuyển động chỉ bằng đường nét: một thân người tĩnh trở nên bay bổng nhờ vài dải lụa lượn đúng hướng. Thử vẽ một người đứng yên, rồi thêm một dải lụa vắt qua vai và bay về một phía — cả hình sẽ như đang di chuyển ngược lại.
Với người dựng múa, các tư thế phi thiên là kho động tác phong phú cho tiết mục múa lụa. Với người yêu di sản, khu hang Mạc Cao giới hạn số khách và chỉ mở một số hang theo luân phiên để bảo vệ bích họa; nhiều hang được số hóa và có thể xem ảnh độ phân giải cao qua các dự án của Viện Nghiên cứu Đôn Hoàng.
Câu hỏi thường gặp
Phi thiên Đôn Hoàng là gì?
Phi thiên Đôn Hoàng là hình các vị thần, tiên nữ bay lượn trên bích họa hang Mạc Cao ở Đôn Hoàng, Trung Quốc. Họ thường rải hoa, tấu nhạc quanh Phật và bay nhờ dải lụa, tà áo, mây chứ không có cánh.
Vì sao phi thiên không có cánh mà vẫn bay?
Họa sĩ tạo cảm giác bay bằng thân nằm ngang, dải lụa dài kéo ra phía sau, đuôi lụa cuộn lên như gặp gió, và mây hoa trôi cùng hướng. Mắt người xem đọc các đường lượn đó thành chuyển động.
Hang Mạc Cao được UNESCO công nhận năm nào?
Hang Mạc Cao được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 1987. Khu hang nằm gần thành phố Đôn Hoàng, tỉnh Cam Túc, với khoảng 490 hang còn bích họa và tượng.
Phản đàn tỳ bà là gì?
Phản đàn tỳ bà là tư thế người múa ôm đàn tỳ bà sau lưng, nổi tiếng từ bích họa hang 112 ở Đôn Hoàng. Tư thế này được đưa lên sân khấu trong vũ kịch Ti lộ hoa vũ năm 1979.
Vì sao phi thiên có da màu đen?
Phần lớn là do một số chất màu, nhất là màu gốc chì, bị biến đổi hóa học qua hàng trăm năm nên sẫm lại. Màu ban đầu khi mới vẽ sáng hơn nhiều.
