Art Nouveau (Nghệ thuật Mới) là phong trào mỹ thuật và kiến trúc châu Âu khoảng những năm 1890–1910, nổi bật với đường cong "roi quất": một nét lượn dài, căng, đột ngột bật ngược như ngọn roi vừa vụt. Đường cong ấy có mặt ở khắp nơi — cầu thang sắt của kiến trúc sư Victor Horta ở Brussels, mái tóc cuộn của những thiếu nữ trên áp phích Alphonse Mucha ở Paris, bình thủy tinh, khung cửa, đèn bàn. Đây là lần đầu một đường lượn trở thành "chữ ký" của cả một thời đại thiết kế.
Bối cảnh: chán đồ chép cổ, muốn một thứ mới
Cuối thế kỷ 19, kiến trúc và đồ trang trí châu Âu phần lớn chép lại phong cách cũ: Gothic mới, Phục hưng mới, Baroque mới. Máy móc sản xuất hàng loạt đồ trang trí rẻ, lặp đi lặp lại. Nhiều nghệ sĩ muốn một phong cách không vay mượn quá khứ, lấy cảm hứng trực tiếp từ thiên nhiên và dám dùng vật liệu mới như sắt, kính.
Họ tìm thấy nguồn cảm hứng ở ba nơi: thực vật (dây leo, hoa súng, hoa diên vĩ, thân cây non), tranh khắc gỗ Nhật Bản đang thịnh hành ở châu Âu với nét viền mềm và mảng màu phẳng, và phong trào Thủ công – Mỹ nghệ (Arts and Crafts) ở Anh đề cao tay nghề.
Tên gọi khác nhau ở mỗi nước
| Nước, vùng | Tên gọi | Nguồn gốc tên |
|---|---|---|
| Pháp, Bỉ | Art Nouveau | Theo tên cửa hàng "Maison de l'Art Nouveau" của Siegfried Bing ở Paris, mở năm 1895 |
| Đức | Jugendstil | Theo tạp chí "Jugend" (Tuổi trẻ) ở München, ra đời năm 1896 |
| Áo | Sezessionsstil | Theo nhóm Ly khai Vienna (Secession), lập năm 1897 |
| Catalonia (Tây Ban Nha) | Modernisme | Phong trào văn hóa Catalan cùng thời |
| Ý | Stile Liberty | Theo cửa hàng Liberty ở London, nơi bán hàng trang trí kiểu mới |
Đường "roi quất" là gì
Đặc trưng nổi tiếng nhất của Art Nouveau là đường cong mà tiếng Anh gọi là "whiplash", tiếng Pháp là "coup de fouet" — cú quất roi. Khác với đường chữ S đều đặn, đường roi quất có ba nhịp: một đoạn dài căng như đang tích lực, một chỗ uốn gắt, và một đầu cuộn lại hoặc vụt ngược. Cảm giác là năng lượng đang bung ra.
Tên gọi này thường được gắn với một tấm thảm thêu hình cây hoa anh thảo (cyclamen) của nghệ sĩ Hermann Obrist làm ở München khoảng năm 1895, có những thân hoa vặn xoắn mà giới phê bình Đức khi ấy so với cú quất roi. Từ đó, "đường roi quất" thành tên chung cho kiểu nét lượn của cả phong trào.
So sánh nhanh:
- Đường chữ S của Hogarth (1753): hai cung cong đều, cân, êm.
- Đường roi quất Art Nouveau: không cân, có đoạn gần thẳng và chỗ uốn gắt, đầu nét cuộn hoặc vụt.
- Đường xoắn arabesque: nhiều vòng xoắn chia nhánh, lặp vô tận.
Vì sao đường roi quất gây ấn tượng mạnh
Mắt người quen đọc chuyển động từ đường nét. Một đường cong đều gợi sự êm, trôi; còn một đường có chỗ căng rồi bật gắt gợi lực, tốc độ, sự sống. Thân cây non vươn về phía ánh sáng, cọng hoa bị gió uốn rồi bật lại, ngọn sóng cuộn đầu — đều có nhịp ấy. Nghệ sĩ Art Nouveau quan sát thực vật rất kỹ, nhiều người có sổ ký họa cây cỏ dày đặc, rồi rút gọn những đường sinh trưởng đó thành nét trang trí. Vì vậy đường roi quất trông "sống" chứ không chỉ "đẹp".
Victor Horta: đường lượn bằng sắt
Victor Horta (1861–1947) là kiến trúc sư người Bỉ. Ngôi nhà Tassel ở Brussels do ông thiết kế, xây năm 1893–1894, thường được xem là một trong những công trình Art Nouveau đầu tiên. Bước vào sảnh, người xem thấy cột sắt mảnh tách ra thành những nhánh cong như thân cây, lan can cầu thang uốn lượn, sàn khảm và tường vẽ những đường dây leo nối tiếp nhau — mọi chi tiết cùng một ngôn ngữ đường cong.
Điều mới ở Horta là ông không giấu sắt sau lớp trát, mà để lộ và uốn nó thành trang trí. Vật liệu công nghiệp trở thành đường nét nghệ thuật. Bốn ngôi nhà lớn của Horta ở Brussels, trong đó có nhà Tassel và nhà riêng của ông (nay là bảo tàng Horta), được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 2000.
Alphonse Mucha: tóc lượn và áp phích
Alphonse Mucha (1860–1939) là họa sĩ người Moravia (nay thuộc Séc) làm việc ở Paris. Cuối năm 1894, ông vẽ áp phích cho vở "Gismonda" do nữ diễn viên lừng danh Sarah Bernhardt đóng chính. Tấm áp phích dán khắp Paris đầu năm 1895, và Mucha nổi tiếng gần như sau một đêm.
Phong cách Mucha dễ nhận: nhân vật nữ trong khung hình cao hẹp, phía sau là vòng tròn trang trí như vầng hào quang, mái tóc dài cuộn thành những đường lượn đan nhau, viền nét rõ và màu dịu. Tóc, vải, cành hoa trong tranh ông đều đi theo đường roi quất. Loạt tranh trang trí "Bốn mùa" (1896) là ví dụ tiêu biểu. Ở Praha có bảo tàng Mucha trưng bày nhiều áp phích và tranh của ông.
Đường lượn lan khắp mọi thứ
Art Nouveau không chỉ là kiến trúc và áp phích. Phong trào muốn mọi đồ vật, từ cái thìa tới toà nhà, đều đẹp và cùng một ngôn ngữ:
- Thủy tinh: Émile Gallé và xưởng Daum ở Nancy (Pháp) làm bình thủy tinh nhiều lớp hình hoa lá; Louis Comfort Tiffany ở Mỹ làm đèn kính màu.
- Đồ gỗ: chân bàn, tay ghế uốn như thân cây non.
- Ga tàu điện ngầm: lối vào Métro Paris của Hector Guimard với cột sắt như thân cây là ví dụ nổi tiếng.
- Hội họa: Gustav Klimt và nhóm Ly khai Vienna dùng mảng vàng và đường cong trang trí.
- Kiến trúc Catalonia: Antoni Gaudí ở Barcelona đẩy đường cong lên tới hình khối ba chiều.
Đến khoảng thập niên 1910, Art Nouveau nhanh chóng lỗi mốt. Người ta chê nó rườm rà, khó sản xuất, và chuyển sang Art Déco với đường thẳng, hình học rõ ràng hơn.
Góc nhìn hôm nay: tìm đường roi quất quanh mình
Art Nouveau được "tái phát hiện" từ thập niên 1960 và ảnh hưởng tới áp phích, bìa đĩa nhạc, thiết kế chữ cho tới ngày nay. Nhiều logo, nhãn chai, bao bì mỹ phẩm vẫn dùng khung tròn kiểu Mucha và nét lượn kiểu roi quất.
Ở các thành phố Việt Nam có kiến trúc thời Pháp như Hà Nội, TP Hồ Chí Minh, Hải Phòng, một số biệt thự và cửa hàng đầu thế kỷ 20 có chi tiết sắt uốn, khung cửa sổ, kính màu mang hơi hướng Art Nouveau. Đi dạo phố cũ và ngẩng lên nhìn lan can, ô thoáng, cửa sắt là một bài tập nhìn thú vị.
Bài tập vẽ: lấy một bông hoa thật, ví dụ hoa súng hay hoa ly. Vẽ thân hoa không thẳng mà theo đường roi quất — một đoạn dài, uốn gắt, đầu cuộn. Thêm lá theo cùng nhịp. Đặt tất cả trong khung hình cao hẹp có viền cong. Đó là cách nhanh nhất để hiểu ngôn ngữ của Mucha.
Câu hỏi thường gặp
Art Nouveau là gì?
Art Nouveau là phong trào mỹ thuật, kiến trúc và thiết kế ở châu Âu khoảng 1890–1910, lấy cảm hứng từ thực vật và tranh khắc gỗ Nhật Bản. Đặc trưng nổi bật là đường cong lượn dài kiểu "roi quất" có mặt trên mọi đồ vật.
Đường roi quất trong Art Nouveau là gì?
Đó là đường cong có một đoạn dài căng, một chỗ uốn gắt và đầu nét cuộn hoặc vụt ngược, giống cú quất roi. Tên gọi thường được gắn với tấm thảm thêu hoa anh thảo của Hermann Obrist khoảng năm 1895.
Alphonse Mucha nổi tiếng nhờ tác phẩm nào?
Mucha nổi tiếng sau tấm áp phích vở Gismonda cho nữ diễn viên Sarah Bernhardt, dán ở Paris đầu năm 1895. Phong cách của ông gồm thiếu nữ tóc dài cuộn lượn, vòng tròn trang trí phía sau và màu dịu.
Công trình Art Nouveau đầu tiên là gì?
Ngôi nhà Tassel ở Brussels do Victor Horta thiết kế, xây năm 1893–1894, thường được xem là một trong những công trình Art Nouveau đầu tiên. Nó được UNESCO ghi danh cùng ba ngôi nhà khác của Horta năm 2000.
Art Nouveau khác Art Déco thế nào?
Art Nouveau ưa đường cong mềm, lượn theo thực vật và nhiều chi tiết thủ công. Art Déco xuất hiện sau, từ khoảng thập niên 1920, ưa đường thẳng, hình học, đối xứng rõ và phù hợp sản xuất công nghiệp hơn.
