Một chiếc quạt múa xếp gồm năm phần: hai nan cái dày ở hai bên ngoài, các nan con mỏng ở giữa, đinh chốt ở gốc giữ tất cả nan quay quanh một điểm, mặt quạt bằng giấy hoặc lụa dán lên nan, và phần trang trí như tua, lông vũ, dải lụa. Quạt múa tốt khác quạt cầm tay thường ở ba điểm: nan chắc hơn để mở gập liên tục, mặt quạt rộng để nhìn rõ từ xa, và trọng tâm nằm gần tay cầm để cổ tay không mỏi. Hiểu cấu tạo giúp chọn đúng quạt, cầm đúng chỗ và sửa được những hỏng hóc nhỏ.
Các bộ phận của một chiếc quạt xếp
| Bộ phận | Mô tả | Nếu kém chất lượng |
|---|---|---|
| Nan cái (nan bìa) | Hai nan ngoài cùng, dày và rộng hơn, bảo vệ quạt khi gập; thường được chạm, sơn, khảm | Mỏng quá dễ gãy khi đập quạt; nặng quá làm lệch trọng tâm |
| Nan con | Các nan mỏng ở giữa, phần trên luồn hoặc dán vào mặt quạt | Không đều làm mặt quạt nhăn, mở không phẳng |
| Đinh chốt | Chốt ở gốc quạt xuyên qua tất cả nan, có thể bằng kim loại, sừng, nhựa | Lỏng thì quạt xộc xệch; chặt quá thì mở khó, kẹt |
| Mặt quạt | Giấy (dó, washi, hanji) hoặc lụa, có khi hai lớp kẹp nan ở giữa | Giấy mỏng dễ rách ở nếp gấp; lụa không căng thì rủ, mất hình |
| Trang trí | Tua ở chốt, viền lông vũ, dải lụa nối dài, sơn nhũ | Tua dài vướng tay; lông vũ dán kém rụng dần |
Số nan thay đổi theo loại quạt: quạt nhỏ có thể chỉ hơn chục nan, quạt múa lớn có nhiều nan hơn để mặt quạt căng và chịu lực tốt. Nan càng nhiều, quạt càng chắc nhưng cũng nặng hơn và gập dày hơn.
Vì sao quạt múa phải có trọng tâm gần tay
Hãy hình dung quạt như một cái đòn bẩy. Tay bạn nắm ở gốc quạt (gần đinh chốt) là điểm tựa. Khối lượng của quạt, nhất là phần mặt quạt và trang trí ở mép ngoài, tạo ra một lực xoắn kéo cổ tay xuống. Lực xoắn ấy tính gần đúng bằng:
mô-men ≈ khối lượng × gia tốc trọng trường × khoảng cách từ tay tới trọng tâm
Ví dụ tính bằng số
- Quạt A nặng 100 g (0,1 kg), trọng tâm cách tay 12 cm (0,12 m): mô-men ≈ 0,1 × 9,8 × 0,12 ≈ 0,12 N·m.
- Quạt B cũng nặng 100 g, nhưng gắn viền lông vũ dày ở mép làm trọng tâm dịch ra 18 cm: mô-men ≈ 0,1 × 9,8 × 0,18 ≈ 0,18 N·m.
Hai quạt nặng bằng nhau, nhưng quạt B "nặng tay" hơn khoảng 50%. Giữ quạt B ngang tay trong một bài múa năm phút sẽ mỏi hơn hẳn. Khi xoay quạt nhanh, khác biệt còn rõ hơn, vì phần khối lượng ở xa trục quay khó tăng tốc và khó dừng hơn — người học vật lý gọi đó là quán tính quay (mô-men quán tính), tăng theo bình phương khoảng cách.
Đó là lý do quạt múa tốt dồn phần chắc nặng (nan cái dày, chốt kim loại) về gốc, còn phần mép ngoài thì nhẹ: mặt lụa mỏng, lông vũ nhẹ.
Tự thử: tìm điểm cân bằng của chiếc quạt
- Gập quạt lại thành một thanh.
- Đặt quạt nằm ngang trên ngón trỏ duỗi thẳng, dịch dần ngón tay cho tới khi quạt nằm thăng bằng không đổ về bên nào.
- Dùng thước đo khoảng cách từ đinh chốt tới điểm cân bằng. Đó là vị trí trọng tâm khi quạt gập.
- Làm lại với quạt khác, hoặc kẹp thêm một chiếc kẹp giấy vào đầu quạt, xem điểm cân bằng dịch đi bao nhiêu.
- Mở quạt, cầm ở gốc, giơ ngang tay 30 giây với mỗi quạt — so cảm giác mỏi.
Thí nghiệm này giúp chọn quạt: với hai quạt đẹp như nhau, chọn quạt có điểm cân bằng gần chốt hơn.
Mặt quạt: giấy hay lụa
| Mặt giấy | Mặt lụa | |
|---|---|---|
| Âm thanh khi mở nhanh | Tiếng "phạch" rõ | Êm, nhẹ |
| Độ cứng | Giữ hình tốt, mặt phẳng | Mềm, có thể rủ nếu không căng |
| Dưới đèn sân khấu | Màu đặc, ít ánh | Có ánh, sáng lấp lánh |
| Độ bền | Dễ rách ở nếp gấp sau nhiều lần mở | Bền hơn ở nếp gấp, nhưng dễ tưa sợi ở mép |
| Gặp ẩm | Mềm, nhăn, có thể bong keo | Có thể mốc, ố nếu cất ẩm |
| Hợp với | Múa cần tiếng mở quạt, quạt Nhật, quạt chèo | Múa trữ tình, múa cổ điển Trung Hoa, quạt Hàn |
Ở Việt Nam, quạt giấy truyền thống dùng giấy dó, làm từ vỏ cây dó, dai và nhẹ. Quạt múa văn nghệ hiện nay phần lớn dùng mặt vải tổng hợp hoặc lụa nhân tạo vì bền và rẻ.
Tua, lông vũ và dải lụa: trang trí ảnh hưởng tới động tác
- Tua ở chốt: một chùm tua treo ở gốc quạt, đung đưa khi múa. Đẹp, nhưng tua dài có thể vướng vào tay hoặc váy. Với quạt múa nhanh, tua nên ngắn.
- Viền lông vũ: như quạt buchaechum Hàn Quốc. Làm mép quạt mềm, rung rinh, nhưng dịch trọng tâm ra ngoài và dễ rụng nếu dán kém.
- Dải lụa nối dài: biến quạt thành quạt lụa dài; đường bay đẹp nhưng nặng tay hơn và dễ vướng.
- Sơn nhũ, kim tuyến: bắt đèn tốt, nhưng có thể bong khi gập mở nhiều lần.
Nguyên tắc: trang trí phục vụ bài múa. Bài múa nhanh, nhiều động tác đập gập thì quạt nên gọn; bài múa chậm, nhiều tạo hình thì có thể dùng lông vũ, lụa dài.
Góc mở và độ phẳng
Quạt múa thường mở được một góc lớn, gần nửa vòng tròn hoặc hơn, để mặt quạt khi xoè trông đầy đặn. Khi mở hết, mặt quạt nên phẳng và căng, không chùng ở giữa. Kiểm tra bằng cách mở quạt, giơ ngang tầm mắt nhìn dọc mép: mép quạt nên là một cung tròn đều, không lồi lõm.
Quạt mở không hết góc thường do mặt quạt dán bị co, hoặc nan cái quá cứng. Quạt mở quá góc (nan cái vượt qua nhau) thì mặt quạt sẽ bị kéo căng quá mức và nhanh rách.
Quạt múa các nước khác nhau ở đâu
| Quạt | Đặc điểm cấu tạo |
|---|---|
| Quạt múa Hàn (buchaechum) | Lớn, mặt vẽ hoa, viền lông vũ nhuộm màu |
| Quạt múa Nhật (sensu múa) | Nan tre chắc, mặt giấy, thường có nan cái nặng hơn một chút giúp quạt xoay, tung dễ kiểm soát |
| Quạt lụa Trung Hoa | Mặt lụa màu tươi, có khi nối dải lụa dài |
| Quạt Pakarena | Quạt xếp lớn, thường màu vàng hoặc ánh kim |
| Quạt múa Việt văn nghệ | Mặt lụa hoặc vải, nhiều màu, hay vẽ hoa sen, hoa đào; quạt chèo thường là quạt giấy nan tre |
Góc nhìn hôm nay: nhìn quạt như một cỗ máy nhỏ
Chiếc quạt xếp là một cỗ máy đơn giản mà thông minh: chỉ một chốt, vài chục nan và một tấm giấy, nhưng gập lại gọn trong lòng bàn tay và mở ra thành nửa vòng tròn. Lần tới khi cầm quạt, hãy để ý vị trí chốt, độ dày nan cái, cách mặt quạt gắn vào nan. Muốn xem quạt được làm thế nào, có thể ghé làng quạt Chàng Sơn (Hà Nội) hoặc xem các sưu tập quạt trong bảo tàng. Học sinh có thể tự làm quạt giấy bằng bìa và que kem để hiểu nguyên lý nan xoè — dùng kéo dưới sự giám sát của người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Quạt xếp gồm những bộ phận nào?
Quạt xếp gồm hai nan cái dày ở ngoài, các nan con mỏng ở giữa, đinh chốt ở gốc giữ các nan, mặt quạt bằng giấy hoặc lụa, và phần trang trí như tua, lông vũ, dải lụa.
Vì sao có quạt cầm nhẹ tay, có quạt nặng tay dù cùng cân nặng?
Vì vị trí trọng tâm khác nhau. Quạt có trang trí nặng ở mép ngoài sẽ đẩy trọng tâm xa tay, tạo lực xoắn lớn hơn lên cổ tay. Quạt múa tốt dồn phần nặng về gốc, mép ngoài thì nhẹ.
Quạt múa nên chọn mặt giấy hay mặt lụa?
Mặt giấy cho tiếng mở quạt rõ, giữ hình tốt, hợp múa cần tiếng quạt. Mặt lụa êm, có ánh dưới đèn, hợp múa trữ tình. Quạt văn nghệ phổ biến dùng vải tổng hợp vì bền và rẻ.
Đinh chốt quạt bị lỏng thì làm sao?
Chốt lỏng khiến quạt xộc xệch, nan lệch. Có thể nhờ thợ quạt hoặc thợ sửa đồ thủ công tán lại chốt. Đừng tự đập mạnh vì dễ làm nứt nan cái.
Tua quạt dài có ảnh hưởng khi múa không?
Có. Tua dài đẹp khi múa chậm nhưng dễ vướng vào tay, váy khi múa nhanh hoặc đập quạt. Với bài nhiều động tác nhanh, nên chọn tua ngắn hoặc bỏ tua.
