Tari Kipas Pakarena: múa quạt của người Makassar ở Indonesia

Tari Kipas Pakarena là múa quạt truyền thống của người Makassar ở vùng Gowa, tỉnh Nam Sulawesi (Indonesia): các vũ nữ mặc áo baju bodo, tay cầm quạt, chuyển động rất chậm, mắt nhìn xuống, trong khi dàn trống gandrang và kèn đánh dồn dập phía sau. Chính sự đối lập ấy — người múa điềm tĩnh giữa tiếng trống ầm ào — là điều làm Pakarena khác hẳn mọi điệu múa quạt khác. "Kipas" trong tiếng Indonesia nghĩa là quạt; Pakarena là tên điệu múa gắn với vương quốc Gowa xưa.

Gowa và người Makassar

Nam Sulawesi là quê hương của nhiều tộc người, trong đó đông nhất là người Bugis và người Makassar. Vương quốc Gowa của người Makassar từng là một thế lực lớn trên biển ở miền đông quần đảo Indonesia trong các thế kỷ 16–17, với cảng Makassar là đầu mối buôn bán hương liệu. Nhiều nghi lễ và nghệ thuật cung đình của Gowa, trong đó có Pakarena, được lưu giữ tới nay.

Ngày nay Pakarena được biểu diễn trong lễ hội, lễ đón khách, đám cưới truyền thống và các chương trình giới thiệu văn hoá Nam Sulawesi. Các trường nghệ thuật và nhóm múa ở Makassar tiếp tục dạy điệu múa này cho thế hệ trẻ.

Truyền thuyết về nguồn gốc

Người Makassar kể rằng Pakarena gắn với câu chuyện chia tay giữa người trời và người trần: trước khi rời trần gian, những người từ trời đã dạy con người cách sống, cách làm ruộng, săn bắt — và những động tác ấy được ghi lại trong điệu múa. Đây là truyền thuyết dân gian, không phải sử liệu, nhưng nó giải thích vì sao Pakarena được coi là điệu múa mang tính nghi lễ, trang nghiêm, gắn với lòng biết ơn.

Về sau, Pakarena trở thành múa cung đình của Gowa, được biểu diễn trong các dịp quan trọng của triều đình. Tên gọi Pakarena thường được giải thích là có gốc từ một từ tiếng Makassar mang nghĩa "biểu diễn, trình diễn".

Sự chậm rãi của người múa

Điều đầu tiên người xem nhận ra là các vũ nữ Pakarena chuyển động chậm đến mức như đang thiền. Theo cách hiểu phổ biến ở Nam Sulawesi, phong thái ấy thể hiện những phẩm chất được coi trọng ở người phụ nữ Makassar: điềm đạm, khiêm nhường, nhẫn nại. Một số đặc điểm:

• Mắt nhìn xuống: vũ nữ thường không mở to mắt nhìn khán giả, ánh mắt hạ thấp.
• Chân không nhấc cao: bước chân nhỏ, gần như lướt trên sàn, không bước dài hay nhảy.
• Tay không vung quá cao: chuyển động tay ở tầm thấp và vừa, mềm mại.
• Quạt mở gập chậm: quạt là đạo cụ chính, được mở, gập, xoay, lật một cách từ tốn, nhịp nhàng.
• Thân giữ thẳng: thân người gần như không lắc, mọi chuyển động tập trung ở tay, cổ tay và quạt.

Với người chưa quen, xem Pakarena có thể thấy đơn điệu. Nhưng nếu để ý quạt, sẽ thấy những vòng xoay chậm, những cú lật mặt quạt thay đổi ánh vàng dưới đèn — vẻ đẹp nằm ở sự tinh tế ấy.

Tiếng trống dồn dập: gandrang Pakarena

Ngược hẳn với người múa, dàn nhạc Pakarena tấu rất mạnh và nhanh. Dàn nhạc gọi chung là gandrang Pakarena, gồm:

Nhiều tư liệu mô tả sự đối lập này như hình ảnh người phụ nữ điềm tĩnh giữa sóng gió cuộc đời, hoặc như sự cân bằng giữa nữ tính dịu dàng và nam tính mạnh mẽ (các nhạc công gandrang thường là nam). Dù hiểu theo cách nào, đây là nét độc đáo khiến Pakarena không thể nhầm với điệu múa nào khác.

Trang phục và chiếc quạt

• Baju bodo: áo truyền thống của phụ nữ Bugis – Makassar, dáng rộng, tay ngắn, vải mỏng hơi trong. Màu áo theo truyền thống có ý nghĩa riêng; trong biểu diễn ngày nay thường dùng màu tươi như đỏ, hồng, xanh, vàng.
• Váy sarong: váy quấn dệt hoa văn, thường là vải lụa dệt của vùng Sulawesi.
• Trang sức: vòng tay, vòng cổ, hoa tai và trâm cài tóc màu vàng, tóc búi cao trang trí.
• Quạt: quạt xếp lớn, thường màu vàng hoặc có trang trí ánh kim, nổi bật trên nền áo và dưới ánh đèn.

Màu vàng của quạt và trang sức gợi sự quý phái của cung đình Gowa. Khi nhiều vũ nữ cùng xoay quạt chậm rãi, ánh vàng lấp lánh như những đốm nắng.

Nhìn kỹ một đoạn múa

Qua nhiều bản ghi hình, có thể thấy một đoạn Pakarena thường gồm những cụm động tác lặp lại: vũ nữ chào mở đầu, đứng dậy chậm, quạt mở trước ngực rồi đưa sang một bên, lật mặt quạt, xoay người nửa vòng bằng những bước rất nhỏ, rồi quạt gập lại và chuyển sang tay kia. Mỗi cụm có thể kéo dài khá lâu, và sự thay đổi giữa các cụm diễn ra từ từ, không đột ngột. Người xem quen với nhịp này sẽ thấy nó giống như một dòng nước chảy chậm: bề mặt phẳng lặng nhưng luôn chuyển động. Đó cũng là lý do Pakarena đòi hỏi ở vũ nữ sức bền và khả năng kiểm soát cơ thể rất tốt — giữ chuyển động chậm, đều trong thời gian dài khó hơn nhiều so với múa nhanh.

Pakarena đặt cạnh các điệu múa quạt khác

Múa quạt khác ở Indonesia và Đông Nam Á

Indonesia có rất nhiều điệu múa dùng quạt hoặc khăn ở các vùng khác nhau, và Pakarena chỉ là một trong số đó. Ở Malaysia và các nước lân cận cũng có những điệu múa quạt của người Mã Lai và cộng đồng người Hoa. Mỗi điệu múa gắn với một tộc người và một vùng cụ thể, nên khi tìm hiểu, nên ghi rõ tên vùng và tộc người thay vì gọi chung "múa quạt Indonesia".

Với người Việt, Pakarena là một ví dụ thú vị về cách cùng một đạo cụ — chiếc quạt — mang tinh thần khác hẳn ở mỗi nền văn hoá. Ở Hàn Quốc quạt là hoa nở rực rỡ, ở Trung Hoa là niềm vui ngày Tết, còn ở Gowa quạt là sự điềm tĩnh và nhẫn nại.

Góc nhìn hôm nay: xem Pakarena thế nào

• Nghe nhạc trước: nghe riêng tiếng gandrang và puik-puik để cảm được sự dồn dập, rồi mới xem múa để thấy sự đối lập.
• Nhìn quạt, không nhìn chân: mọi điều đáng xem nằm ở tay và quạt.
• Đừng chờ cao trào kiểu sân khấu hiện đại: Pakarena không có màn nhảy bật, xoay nhanh. Vẻ đẹp đến từ sự đều đặn, kiên nhẫn.
• Tìm tư liệu: các chương trình văn hoá Indonesia, tư liệu ghi hình các lễ hội ở Makassar và Gowa, cùng hoạt động giới thiệu văn hoá của Đại sứ quán Indonesia tại các nước.