Trong múa Á Đông có ba loại quạt chính: quạt tròn (quạt cố định, mặt căng trên khung), quạt xếp (nhiều nan gập mở quanh một chốt) và quạt lụa — quạt xếp hay quạt tròn mặt lụa, có khi gắn tua, lông vũ hoặc dải lụa dài. Quạt tròn có lịch sử lâu đời ở Trung Hoa; quạt xếp thường được cho là xuất hiện ở Nhật Bản rồi lan sang Triều Tiên và Trung Hoa. Trong múa, quạt vừa là đạo cụ tạo hình — hoa nở, sóng nước, cánh bướm — vừa là phần kéo dài của bàn tay, làm cho mỗi cử động cổ tay hiện ra thành một đường cong lớn.
Ba loại quạt và cách chúng "lượn"
| Loại quạt | Cấu tạo | Chuyển động đặc trưng | Gặp nhiều ở |
|---|---|---|---|
| Quạt tròn (đoàn phiến) | Mặt lụa hoặc giấy căng trên khung tròn, bầu dục; có cán cố định | Che, phe phẩy, xoay quanh cán; không mở đóng được | Múa cổ điển Trung Hoa, vai nữ trong hí khúc |
| Quạt xếp | Nhiều nan xoè quanh một chốt, mặt giấy hoặc lụa dán lên nan | Mở bung, gập lại, lật mặt, xoay; tạo được tiếng "phạch" khi mở nhanh | Múa Hàn, múa Nhật, múa dân gian Trung Hoa, múa Việt |
| Quạt lụa, quạt trang trí | Quạt xếp hoặc quạt tròn mặt lụa, gắn thêm tua, lông vũ, dải lụa | Phần trang trí bay theo, kéo dài đường lượn | Múa quạt Hàn Quốc, sân khấu đương đại |
Điểm khác nhau lớn nhất là quạt xếp có hai trạng thái: đóng (một que gọn) và mở (một hình bán nguyệt). Chuyển giữa hai trạng thái ấy chính là một động tác múa. Quạt tròn không đóng được, nên người múa dùng nó chủ yếu để che, để phe phẩy, để xoay.
Quạt tròn: chiếc quạt cổ của Trung Hoa
Ở Trung Hoa, quạt có cán cố định đã được dùng từ rất sớm. Quạt tròn mặt lụa — đoàn phiến, còn gọi là "quạt hợp hoan" trong văn thơ cổ — gắn với hình ảnh người phụ nữ trong cung, trong khuê phòng. Mặt quạt lụa căng phẳng là nơi vẽ hoa điểu, sơn thuỷ, viết thơ, nên quạt tròn vừa là đồ dùng vừa là một tác phẩm nhỏ.
Trong múa cổ điển Trung Hoa và hí khúc, quạt tròn thường đi với vai nữ khuê các: che nửa mặt khi e thẹn, phe nhẹ khi suy tư, xoay quanh cán khi đi. Vì mặt quạt nhỏ và không mở rộng được, động tác quạt tròn tinh tế, kín đáo, ở tầm ngực và mặt.
Quạt xếp: đi từ Nhật Bản qua Triều Tiên tới Trung Hoa
Quan điểm được nhiều nhà nghiên cứu chấp nhận là quạt xếp xuất hiện ở Nhật Bản, có thể từ thời Heian, ban đầu làm bằng những thanh gỗ mỏng xâu lại. Sau đó quạt xếp mặt giấy ra đời, rồi theo con đường ngoại giao, buôn bán sang Triều Tiên và Trung Hoa. Ở Trung Hoa, quạt xếp được nhắc đến nhiều từ khoảng thời Tống và trở nên rất thịnh vào thời Minh. Chi tiết niên đại cụ thể vẫn còn được bàn, nên khi viết nên nói "thường được cho là".
Quạt xếp có ưu điểm lớn cho múa: gọn khi đóng, lớn khi mở, và có thể mở nhanh tạo tiếng động, mở chậm tạo cảm giác hoa nở. Cũng vì thế mà quạt xếp trở thành loại quạt múa phổ biến nhất ở cả Đông Á và Đông Nam Á.
Quạt trong múa từng nước: mỗi nơi một tinh thần
| Nước | Ví dụ múa có quạt | Tinh thần của quạt |
|---|---|---|
| Hàn Quốc | Buchaechum — múa quạt nhóm với quạt lớn vẽ hoa, viền lông | Rực rỡ, tạo hình hoa nở, sóng lượn khi nhiều người cùng múa |
| Trung Hoa | Múa ương ca, múa dân gian vùng phía bắc, múa cổ điển | Vui tươi ngoài đường phố, hoặc duyên dáng trên sân khấu |
| Nhật Bản | Nihon buyō với quạt sensu | Quạt biến thành đồ vật khác: chén rượu, mái chèo, lá rơi |
| Indonesia | Tari Kipas Pakarena của người Makassar | Chậm, nhẫn nại, quạt vàng lấp lánh theo nhịp trống |
| Việt Nam | Múa quạt trong chèo, xoè quạt của người Thái, múa quạt văn nghệ | Duyên dáng, mềm, hay đi với áo dài, nón |
Múa quạt Việt và Nihon buyō đã có những bài tổng quan riêng; ở mảng này, chúng ta đi sâu vào quạt như một đạo cụ và vào múa quạt của Hàn Quốc, Trung Hoa, Indonesia.
Quạt là phần kéo dài của bàn tay
Thử cầm một chiếc quạt xếp mở sẵn, xoay cổ tay một góc nhỏ. Mép quạt — cách tay khoảng 25–35 cm — sẽ quét một cung lớn hơn nhiều so với đầu ngón tay. Đó là lý do quạt làm động tác cổ tay hiện rõ trên sân khấu: một cử động mà người xem ở hàng ghế cuối khó thấy, với quạt trở thành một đường cong rõ ràng.
Ngoài ra, quạt có hai mặt. Nhiều quạt múa vẽ hai mặt khác nhau hoặc chỉ trang trí một mặt; lật quạt là đổi màu, đổi hình trên sân khấu chỉ trong một nhịp. Nhóm múa đông người lật quạt đồng loạt tạo hiệu ứng như sóng chạy qua.
Những gì quạt có thể "đóng vai"
- Thiên nhiên: hoa nở (mở dần), sóng nước (lật liên tục), mây (xoay chậm), cánh bướm (hai quạt đập nhẹ).
- Đồ vật: trong múa Nhật, quạt có thể tượng trưng cho chén rượu, mái chèo, thanh kiếm, cây bút.
- Cảm xúc: che mặt là e thẹn, phe nhanh là bối rối hoặc nóng giận, gập mạnh là dứt khoát.
- Thân phận nhân vật: trong hí khúc và chèo, loại quạt và cách cầm cho biết đó là văn nhân, tiểu thư hay vai hề.
Chất liệu: tre, giấy, lụa, lông vũ
Quạt múa châu Á chủ yếu làm từ tre. Tre nhẹ, dẻo, chẻ được thành nan mỏng mà không gãy, phổ biến ở cả Trung Hoa, Nhật, Hàn, Việt. Mặt quạt dùng giấy (giấy dó ở Việt Nam, giấy washi ở Nhật, giấy hanji ở Hàn), hoặc lụa. Quạt giấy nhẹ, cứng hơn, mở ra kêu rõ; quạt lụa mềm, rủ, ánh đẹp dưới đèn nhưng nặng hơn chút và đắt hơn.
Quạt múa Hàn Quốc buchaechum đặc biệt ở phần viền lông vũ nhuộm màu, khiến mép quạt mềm và rung rinh. Quạt múa sân khấu hiện đại có khi dùng nan nhựa, mặt vải tổng hợp để bền và rẻ.
Góc nhìn hôm nay: cách xem múa quạt cho tinh mắt
Khi xem một tiết mục múa quạt, thử để ý:
- Quạt loại gì: tròn hay xếp, giấy hay lụa, có lông vũ hay tua không.
- Quạt mở thế nào: bung một cái cho tiếng "phạch", hay mở dần như hoa nở.
- Quạt đang đóng vai gì: chỉ để đẹp, hay đang tượng trưng cho hoa, sóng, hay đồ vật.
- Nhóm có lật quạt đều không: hiệu ứng sóng chỉ đẹp khi mọi người lật đúng nhịp.
Muốn xem hiện vật, có thể tìm các sưu tập quạt trong bảo tàng mỹ thuật, bảo tàng dân tộc học; ở Việt Nam, thăm làng nghề quạt như Chàng Sơn (Hà Nội) để thấy nan tre được chẻ, chuốt và dán giấy ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Quạt xếp có nguồn gốc từ đâu?
Quạt xếp thường được cho là xuất hiện ở Nhật Bản, có thể từ thời Heian, rồi lan sang Triều Tiên và Trung Hoa. Ở Trung Hoa, quạt xếp được nhắc nhiều từ thời Tống và rất thịnh vào thời Minh; niên đại chi tiết vẫn còn được bàn.
Quạt tròn và quạt xếp khác nhau thế nào khi múa?
Quạt tròn có mặt cố định, không đóng được, nên dùng để che, phe phẩy, xoay quanh cán với động tác kín đáo. Quạt xếp đóng mở được, tạo được hiệu ứng hoa nở, tiếng mở quạt và lật mặt đổi màu.
Vì sao múa quạt dùng nhiều quạt tre?
Tre nhẹ, dẻo, chẻ được thành nan mỏng mà không gãy, lại phổ biến khắp châu Á. Quạt tre giúp người múa cầm lâu không mỏi và mở đóng nhanh, chắc tay.
Quạt trong múa tượng trưng cho gì?
Quạt có thể tượng trưng cho thiên nhiên như hoa, sóng, mây, cánh bướm; cho đồ vật như chén rượu, mái chèo trong múa Nhật; hoặc cho cảm xúc như e thẹn khi che mặt, dứt khoát khi gập mạnh.
Những nước nào có múa quạt nổi tiếng?
Hàn Quốc có buchaechum, Trung Hoa có múa quạt trong ương ca và múa cổ điển, Nhật có quạt sensu trong Nihon buyō, Indonesia có Tari Kipas Pakarena, Việt Nam có múa quạt trong chèo và xoè quạt của người Thái.
