Múa quạt Trung Hoa: quạt lụa trong múa Hán và múa ương ca

Trong múa của người Hán, quạt là đạo cụ quen thuộc nhất sau khăn tay: có trong ương ca — múa hát dân gian ngày Tết của nông dân phương bắc, trong nhị nhân chuyển vùng Đông Bắc, hoa cổ đăng vùng sông Hoài, hoa đăng Vân Nam, và trong múa cổ điển trên sân khấu. Quạt múa Hán thường là quạt xếp mặt lụa màu tươi, nhiều khi viền thêm dải lụa ngắn; người múa mở – gập – rung – xoay quạt theo nhịp trống chiêng, đôi khi tay kia cầm khăn tay để hai đạo cụ "đối đáp" với nhau.

Múa dân gian Hán: quạt và khăn tay là đôi bạn

Người Hán là dân tộc đông nhất Trung Hoa, sống trải dài từ đông bắc tới tây nam, nên múa dân gian của họ rất đa dạng. Điểm chung đáng chú ý: ở nhiều vùng, người múa — nhất là vai nữ — cầm quạt một tay và khăn tay (thủ quyên) tay kia, hoặc hai tay hai quạt. Quạt cho những đường mở lớn, rõ; khăn tay cho những vòng xoay nhỏ, lấp lánh. Hai thứ kết hợp tạo ra nhịp "to – nhỏ", "mở – xoay" rất sinh động.

Ương ca: múa đường phố của ngày Tết

Ương ca (yangge) là hình thức múa hát của nông dân phía bắc Trung Hoa, gốc gắn với đời sống nông nghiệp, được diễn chủ yếu dịp Tết và rằm tháng Giêng. Đoàn ương ca đi diễu qua đường làng, theo tiếng trống, chiêng, chũm chọe và kèn, vừa đi vừa múa, có khi dừng lại diễn những tích ngắn.

Trong ương ca, quạt được dùng một cách rộn ràng:

• Quạt rung: quạt mở, cổ tay rung liên tục theo bước nhún, mặt lụa lấp lánh.
• Quạt vòng qua đầu: quạt xoay một vòng trên đầu rồi về trước ngực.
• Quạt đập: gập mạnh, mở mạnh theo phách trống, tạo tiếng và tạo điểm nhấn.
• Quạt che: che nửa mặt, liếc mắt pha trò — động tác hay dùng ở vai nữ, gợi tiếng cười.

Ương ca vùng Đông Bắc nổi tiếng với tinh thần hài hước, bước nhún "lắc" mạnh, quạt và khăn tay xoay liên tục. Ở Sơn Đông có ba lối ương ca thường được nhắc tới là Cổ Tử, Giao Châu và Hải Dương, mỗi lối một vẻ riêng: có lối khoẻ khoắn với trống nhỏ, có lối mềm mại, uyển chuyển với vai nữ cầm quạt.

Quạt và khăn tay xoay: kỹ thuật "khoe tài"

Ở vùng Đông Bắc, khăn tay múa thường là tấm vải hình vuông hoặc bát giác có viền, được xoay quanh ngón tay như chiếc đĩa bay. Người múa giỏi có thể xoay khăn ở tay này trong khi tay kia mở gập quạt, rồi tung khăn lên không trung và bắt lại. Trong nhị nhân chuyển — loại hình hát kể pha trò hai người của vùng Đông Bắc — quạt và khăn tay là đạo cụ không thể thiếu, giúp người diễn vừa múa vừa hát, vừa tạo dáng nhân vật.

Những kỹ thuật tung xoay này nhìn đơn giản nhưng cần tập lâu. Khăn tay xoay được là nhờ lực ly tâm giữ khăn căng ra, giống như thợ làm bánh xoay đế bánh pizza. Quạt mở gập nhanh mà không kẹt cần nan chắc và cổ tay dẻo.

Quạt lụa trong múa cổ điển và múa Hán Đường

Trên sân khấu chuyên nghiệp, quạt được dùng trong múa cổ điển Trung Hoa với tinh thần khác hẳn ương ca: chậm, trữ tình, gợi hình ảnh văn nhân, tiểu thư thời xưa. Một số đặc điểm:

• Quạt lụa nối dải: quạt xếp mặt lụa, mép nối thêm một dải lụa mỏng dài hơn mặt quạt. Khi xoè, dải lụa bay ra như mây.
• Quạt tròn: dùng cho vai nữ khuê các, động tác che, phe nhẹ, kín đáo.
• Động tác "vân thủ": tay di chuyển theo đường tròn như mây trôi, quạt theo tay vẽ những vòng mềm.
• Hơi thở dẫn động tác: múa cổ điển coi trọng việc phối hợp hơi thở, thân người và đạo cụ, tạo dáng "tròn" trong mọi chuyển động.

Những năm gần đây, các tiết mục múa lấy cảm hứng từ hình ảnh thời Hán, thời Đường — trang phục cổ, quạt tròn, quạt lụa — rất được ưa chuộng trên sân khấu và mạng xã hội. Phần lớn là sáng tác mới lấy cảm hứng từ hiện vật và tranh cổ, không phải điệu múa truyền nguyên từ thời ấy.

So sánh quạt trong ương ca và múa cổ điển

Múa quạt Trung Hoa ở cộng đồng người Hoa và ở Việt Nam

Múa quạt kiểu Trung Hoa xuất hiện ở các cộng đồng người Hoa nhiều nước trong dịp Tết Nguyên đán, rằm tháng Giêng, lễ hội hội quán. Ở Việt Nam, khu vực Chợ Lớn (TP Hồ Chí Minh) và một số nơi có đông người Hoa thường có các tiết mục múa quạt, múa lụa trong chương trình văn nghệ dịp Tết bên cạnh múa lân. Nhiều đội múa dưỡng sinh ở công viên cũng tập các bài quạt có nguồn từ Trung Hoa — thái cực phiến là ví dụ quen thuộc.

Với người dựng tiết mục văn nghệ, có thể mượn tinh thần ương ca — quạt rung theo bước nhún, quạt vòng qua đầu, đội hình đi diễu — cho các chương trình mừng xuân. Nhưng nên chú ý phân biệt với múa quạt Việt, vốn mềm và kín đáo hơn, để tiết mục không bị "lai" một cách lộn xộn.

Góc nhìn hôm nay: tìm hiểu múa quạt Hán từ đâu

• Xem tư liệu ương ca ngày Tết ở nông thôn phương bắc để thấy quạt trong bối cảnh gốc — giữa đám đông, trống chiêng, tuyết lạnh.
• Xem nhị nhân chuyển để thấy quạt và khăn tay xoay được dùng làm đạo cụ kể chuyện, pha trò.
• Xem các tiết mục múa cổ điển của các học viện múa lớn để thấy quạt lụa nối dải trên sân khấu.
• Thử tập khăn tay xoay: dùng khăn vuông cỡ khoảng 40–50 cm, đặt trên đầu ngón trỏ, xoay cổ tay vòng nhỏ đều — mất vài buổi mới quen. Tập ở chỗ rộng, không có đồ dễ vỡ.