Chọn quạt múa tốt cần kiểm năm điểm ngay tại cửa hàng: nan đều và nhẵn, chốt không lỏng không kẹt, mặt quạt phẳng khi mở hết, đường dán chắc, và trọng tâm gần tay. Bảo quản thì nhớ ba nguyên tắc: cất khô, cất gập đúng nếp, tránh nắng. Phần lớn hỏng hóc — gãy nan, rách mặt ở nếp gấp, phai màu, mốc — đến từ ẩm, từ gập sai nếp và từ việc đập quạt quá mạnh khi tập. Nhiều hỏng nhỏ có thể tự sửa ở nhà bằng keo và băng giấy.
Chọn quạt: năm phép kiểm tại cửa hàng
| Kiểm gì | Làm thế nào | Dấu hiệu tốt | Dấu hiệu nên bỏ qua |
|---|---|---|---|
| Nan | Gập quạt, nhìn cạnh, vuốt tay dọc nan | Các nan đều nhau, nhẵn, không xước dằm | Nan cong vênh, có vết nứt, dằm tre |
| Chốt | Mở gập vài lần, lắc nhẹ | Mở trơn, không lỏng lẻo, nan không xô lệch | Kẹt khi mở, hoặc lỏng lắc lư |
| Mặt quạt | Mở hết, nhìn dọc mép ngang tầm mắt | Mép là cung tròn đều, mặt phẳng căng | Mặt chùng, nhăn, có chỗ bong |
| Đường dán, đường may | Nhìn chỗ mặt quạt gắn vào nan, chỗ gắn tua, lông | Keo đều, không lem; đường may chắc | Keo lem, mặt quạt bắt đầu tách khỏi nan |
| Trọng tâm | Gập quạt, đặt ngang trên ngón tay tìm điểm cân bằng | Điểm cân bằng gần chốt | Điểm cân bằng xa, quạt "nặng đầu" |
Thêm một phép thử cho đội múa: cầm quạt mở, giơ ngang tay 30 giây. Nếu cổ tay đã mỏi, quạt quá nặng cho bài múa dài.
Chọn theo mục đích
- Tập hằng ngày: quạt vải tổng hợp nan tre hoặc nhựa, chắc, rẻ, không tiếc khi đập rơi.
- Biểu diễn: quạt lụa hoặc vải đẹp, màu đúng với trang phục; nên có một chiếc tập riêng để giữ quạt diễn mới.
- Múa cần tiếng mở quạt: quạt giấy hoặc vải căng, chốt vừa chặt.
- Trẻ em: quạt nhỏ, nhẹ, nan nhẵn không có cạnh sắc, không có đinh chốt nhọn lộ ra.
- Người cao tuổi tập dưỡng sinh: quạt nan tre nhẹ hơn quạt nan kim loại.
Khi đặt quạt cho cả đội, mua dư một đến hai chiếc để thay khi có quạt hỏng ngay trước buổi diễn, và để quạt các đợt sau cùng màu, cùng kiểu.
Ba kẻ thù của quạt: ẩm, nắng và đập mạnh
Ẩm
Khí hậu nồm ẩm miền Bắc vào cuối đông, đầu xuân là thời điểm quạt dễ hỏng nhất. Ẩm làm giấy mềm và nhăn, làm keo bong, làm tre mốc, lụa ố vàng. Cách phòng:
- Cất quạt trong túi vải hoặc hộp giấy, không cất trong túi nilon kín (giữ hơi ẩm bên trong).
- Đặt kèm gói hút ẩm trong hộp đựng.
- Không để quạt ở nhà kho ẩm, dưới gầm cầu thang, sát tường đọng hơi nước.
- Quạt bị dính nước: mở ra, để khô tự nhiên ở chỗ thoáng mát, không phơi nắng gắt, không sấy nóng.
Nắng
Ánh nắng trực tiếp làm phai màu mặt quạt, nhất là lụa và giấy nhuộm, đồng thời làm tre khô giòn. Đừng để quạt trên bàn cạnh cửa sổ có nắng, hay trong cốp xe ngoài trời.
Đập mạnh
Nhiều động tác gập đập, mở hất tạo tiếng rất đẹp nhưng mỗi lần là một cú sốc cho nan và chốt. Khi tập lặp đi lặp lại, dùng quạt tập; quạt diễn chỉ dùng khi tổng duyệt và biểu diễn.
Gập và cất đúng cách
- Gập theo đúng nếp cũ: dùng tay kia đỡ mép, để các nếp gấp xếp vào đúng chỗ. Gập sai nếp nhiều lần là nguyên nhân hàng đầu làm rách mặt quạt.
- Không cất quạt mở trong thời gian dài; bụi bám và mặt quạt dễ bị đè méo.
- Không để vật nặng đè lên quạt: cất quạt nằm trong hộp, hoặc đứng trong ống.
- Tua và lông vũ: vuốt cho thẳng trước khi cất, không để bị gập gãy.
- Quạt lông vũ: cất trong hộp có khoảng trống, tránh đè làm gãy lông.
Sửa những hỏng hóc thường gặp
| Hỏng hóc | Nguyên nhân hay gặp | Cách xử lý tại nhà | Khi nào cần thợ |
|---|---|---|---|
| Rách mặt quạt ở nếp gấp | Gập sai nếp, giấy giòn | Dán một dải giấy mỏng (giấy dó, giấy pơ-luya) ở mặt trong dọc chỗ rách bằng keo dán giấy loãng | Rách dài nhiều nếp, mặt quạt quý |
| Mặt quạt bong khỏi nan | Ẩm, keo cũ | Phết một chút keo dán giấy vào nan, ép nhẹ bằng kẹp giấy lót bìa, chờ khô | Bong nhiều nan cùng lúc |
| Nan nứt | Đập mạnh, rơi | Nứt nhỏ: nhỏ keo gỗ vào kẽ nứt, quấn chỉ chặt, chờ khô | Nan gãy rời, nan cái gãy |
| Chốt lỏng | Dùng lâu, đập nhiều | Không nên tự đập chốt | Nhờ thợ quạt hoặc thợ sửa đồ thủ công tán lại |
| Chốt kẹt | Tre nở do ẩm, bụi | Để quạt khô ở chỗ thoáng; mở gập nhẹ nhiều lần | Vẫn kẹt sau khi khô |
| Lụa tưa mép | Mép không được viền | Nhờ người may viền lại hoặc khâu tay mũi nhỏ | Mép tưa rộng |
| Mốc đốm | Cất ẩm | Phơi chỗ thoáng mát, phủi nhẹ bằng chổi lông mềm khi khô | Mốc ăn sâu vào lụa, giấy |
Khi dùng keo, chỉ dùng keo dán giấy hoặc keo gỗ thông thường, làm ở chỗ thoáng. Trẻ em sửa quạt cần có người lớn đi cùng; không dùng dao, không dùng keo dán sắt nhanh khô với trẻ nhỏ.
Phai màu: phòng hơn chữa
Màu quạt đã phai thì rất khó phục hồi như cũ. Một số cách giữ màu:
- Tránh nắng trực tiếp, như đã nói ở trên.
- Không lau mặt quạt bằng khăn ướt; quạt giấy và nhiều loại sơn trang trí sẽ lem.
- Không xịt nước hoa, keo xịt tóc gần quạt — hoá chất có thể làm loang màu.
- Quạt đội múa mua nhiều đợt: ghi lại tên cửa hàng, mã màu để lần sau đặt cùng màu.
Lịch chăm quạt cho đội múa
| Khi nào | Việc cần làm |
|---|---|
| Sau mỗi buổi tập | Kiểm nhanh: nan, chốt, mặt quạt; gập đúng nếp, cho vào túi |
| Trước buổi diễn một tuần | Kiểm kỹ từng quạt diễn, sửa chỗ bong, thay quạt hỏng |
| Ngày diễn | Mang theo quạt dự phòng, băng dính giấy, kẹp |
| Sau mùa diễn | Phủi bụi, để khô thoáng, cất hộp có gói hút ẩm |
| Mùa nồm | Mở hộp kiểm tra định kỳ, thay gói hút ẩm |
Góc nhìn hôm nay: giữ quạt là giữ một món đồ thủ công
Nhiều chiếc quạt múa là sản phẩm của bàn tay thợ làng nghề, từ chẻ nan tới dán mặt. Giữ quạt cẩn thận không chỉ tiết kiệm mà còn là cách trân trọng nghề. Với quạt quý, quạt có vẽ tay hay thư pháp, có thể trưng bày trong khung hoặc hộp kính thay vì dùng múa. Muốn hiểu thêm về cách làm và sửa quạt, có thể ghé các làng nghề như Chàng Sơn (Hà Nội), nơi thợ có thể chỉ cách nhận biết quạt tốt và nhận sửa quạt hỏng.
Câu hỏi thường gặp
Chọn quạt múa thế nào cho tốt?
Kiểm năm điểm: nan đều nhẵn, chốt mở gập trơn không lỏng, mặt quạt phẳng khi mở hết, đường dán chắc, và trọng tâm gần tay. Cầm quạt mở ngang tay 30 giây để thử độ nặng.
Quạt múa bị rách ở nếp gấp có sửa được không?
Rách nhỏ có thể dán một dải giấy mỏng ở mặt trong dọc chỗ rách bằng keo dán giấy loãng. Rách dài nhiều nếp hoặc quạt quý thì nên nhờ thợ quạt sửa.
Bảo quản quạt giấy thế nào để không bị mốc?
Cất quạt gập đúng nếp trong túi vải hoặc hộp giấy có gói hút ẩm, không cất trong túi nilon kín, tránh chỗ ẩm. Mùa nồm nên mở hộp kiểm tra định kỳ.
Vì sao quạt múa bị phai màu?
Phần lớn do ánh nắng trực tiếp, ngoài ra là ẩm, lau bằng khăn ướt hoặc dính hoá chất như nước hoa, keo xịt tóc. Màu đã phai rất khó phục hồi nên cần phòng từ đầu.
Chốt quạt bị lỏng tự sửa được không?
Không nên tự đập chốt vì dễ làm nứt nan cái. Nên nhờ thợ quạt hoặc thợ sửa đồ thủ công tán lại chốt cho chắc.
