Trong hoạt hình, dải lụa, mái tóc hay vạt áo được làm cho "sống" nhờ hai nguyên lý: chuyển động theo đà (follow through) — phần mềm tiếp tục đi khi phần chính đã dừng — và chuyển động chồng lớp (overlapping action) — mỗi đoạn của dải lụa bắt đầu và kết thúc chuyển động lệch nhau một chút. Thêm nguyên lý đường cong (arcs), dải lụa sẽ uốn thành những làn sóng đi dọc từ gốc tới ngọn. Đây là những nguyên lý được các họa sĩ Disney gọi tên rõ ràng và đến nay vẫn là nền tảng của hoạt hình 2D lẫn 3D.
Mười hai nguyên lý hoạt hình và chỗ của dải lụa
Năm 1981, hai họa sĩ kỳ cựu của Disney là Frank Thomas và Ollie Johnston xuất bản cuốn The Illusion of Life: Disney Animation, tổng kết mười hai nguyên lý hoạt hình mà xưởng phim đã đúc rút từ thập niên 1930. Danh sách gồm: nén và giãn, chuẩn bị, dàn cảnh, vẽ liền mạch và vẽ theo tư thế chính, chuyển động theo đà và chồng lớp, chậm vào – chậm ra, đường cong, chuyển động phụ, nhịp thời gian, cường điệu, hình vẽ chắc khối, và sức hút.
Với dải lụa, bốn nguyên lý quan trọng nhất là:
- Chuyển động theo đà và chồng lớp: lụa đi sau tay, các đoạn lụa lệch pha nhau.
- Đường cong: mọi điểm trên dải lụa di chuyển theo cung cong, không theo đường thẳng.
- Chậm vào – chậm ra: lụa tăng tốc dần khi bắt đầu vung, giảm tốc dần khi gần hết đà.
- Chuyển động phụ: dải lụa là chuyển động phụ làm giàu cho động tác chính của nhân vật.
Chuyển động theo đà: vì sao lụa không dừng cùng lúc với tay
Hãy hình dung một người múa đang xoay rồi dừng lại. Thân người dừng trước. Cánh tay dừng sau thân một chút. Dải lụa trên tay vẫn tiếp tục bay vòng, rồi mới rủ xuống, đung đưa thêm vài nhịp mới yên. Đó là chuyển động theo đà: những phần mềm, nhẹ, gắn lỏng vào cơ thể có quán tính riêng và không dừng ngay được.
Nếu họa sĩ vẽ dải lụa dừng đúng lúc với tay, người xem lập tức thấy cứng, như dải lụa làm bằng gỗ. Ngược lại, chỉ cần cho đuôi lụa đi quá thêm vài khung hình rồi bật nhẹ trở lại, cả cảnh trở nên mềm mại và có trọng lượng.
Chuyển động chồng lớp: lụa là một chuỗi đoạn lệch pha
Người làm hoạt hình thường chia dải lụa thành nhiều đoạn nối nhau, như những đốt của một cái đuôi. Đoạn gần tay nhận chuyển động trước; đoạn kế tiếp nhận sau một chút; đoạn cuối nhận sau cùng. Kết quả là một làn sóng chạy dọc dải lụa từ gốc tới ngọn.
Nguyên lý này giống hệt cách một làn sóng chạy dọc sợi dây khi ta giật một đầu. Các họa sĩ hay gọi nó là "nguyên lý cái đuôi" hoặc "nguyên lý làn sóng", và áp dụng cho đuôi mèo, tóc dài, áo choàng, râu rồng, cả xúc tu bạch tuộc.
Một ví dụ tính bằng số
Phim hoạt hình chiếu 24 khung hình mỗi giây. Giả sử chia dải lụa thành 6 đoạn, mỗi đoạn trễ 1 khung so với đoạn trước. Khi tay đổi hướng ở khung số 0:
- Đoạn 1 (sát tay) đổi hướng ở khung 1.
- Đoạn 3 đổi hướng ở khung 3.
- Đoạn 6 (đuôi) đổi hướng ở khung 6, tức sau 6 ÷ 24 = 0,25 giây.
Một phần tư giây nghe rất ngắn, nhưng mắt người thấy rõ: dải lụa uốn thành chữ S trong khoảng thời gian ấy. Nếu muốn lụa nhẹ và bay hơn, tăng độ trễ lên 2 khung mỗi đoạn — đuôi sẽ đổi hướng sau nửa giây và trông như lụa mỏng gặp gió. Nếu muốn vải nặng như dây thừng, giảm độ trễ và giảm biên độ dao động.
Đường cong: mọi thứ di chuyển theo cung
Trong tự nhiên, cánh tay, đầu, dải lụa hầu như không bao giờ đi theo đường thẳng. Tay vung theo cung tròn quanh vai; đầu dải lụa vẽ những vòng, số 8, xoắn ốc. Họa sĩ hoạt hình thường vẽ trước một đường cong mờ thể hiện quỹ đạo của đầu lụa, rồi đặt các vị trí của nó dọc theo đường đó. Khoảng cách giữa các vị trí dày ở hai đầu (chậm) và thưa ở giữa (nhanh) — đó là chậm vào – chậm ra.
| Nguyên lý | Áp vào dải lụa | Dấu hiệu khi làm sai |
|---|---|---|
| Theo đà | Đuôi lụa đi quá rồi bật lại khi tay dừng | Lụa dừng cùng lúc với tay, trông cứng |
| Chồng lớp | Các đoạn lụa lệch pha, tạo sóng chạy dọc | Cả dải lụa xoay như một thanh gỗ |
| Đường cong | Đầu lụa đi theo cung, vòng, số 8 | Đầu lụa giật thẳng từ điểm này sang điểm kia |
| Chậm vào – chậm ra | Hình vẽ dày ở đầu và cuối động tác | Tốc độ đều, trông máy móc |
Từ bàn vẽ tay tới mô phỏng máy tính
Trong hoạt hình vẽ tay, mỗi khung hình dải lụa đều do người vẽ, nên dải lụa thường được cách điệu: ít nếp, đường viền đẹp, chuyển động có chủ ý. Hoạt hình 3D từ cuối thập niên 1990 bắt đầu dùng máy tính mô phỏng vải. Cách phổ biến là coi tấm vải như một lưới các điểm có khối lượng, nối với nhau bằng những "lò xo" ảo. Máy tính tính lực kéo, trọng lực, gió, va chạm cho từng điểm qua từng khung hình.
Mô phỏng cho vải rất thật, nhưng thật quá có khi lại kém đẹp. Vì vậy họa sĩ vẫn phải chỉnh tay: thêm gió ảo, giảm nếp thừa, ép đuôi lụa đi đúng đường cong mong muốn. Nguyên lý của Thomas và Johnston vẫn là thước đo cuối cùng.
Dải lụa trong văn hoá hình ảnh châu Á
Dải lụa bay là hình ảnh quen thuộc của nghệ thuật Á Đông: phi thiên Đôn Hoàng bay nhờ lụa, tiên nữ trong tranh cổ có dải áo đón gió, nhân vật Na Tra trong truyện Phong thần diễn nghĩa có dải Hỗn Thiên Lăng màu đỏ. Khi những hình tượng này lên phim hoạt hình, dải lụa thường được giao vai trò như một "nhân vật phụ", có nhịp riêng, thậm chí có tính cách. Hoạt hình chỉ làm cho chuyển động mà các bức bích họa xưa đã gợi ra trở thành chuyển động thật.
Tự thử: sách lật dải lụa 12 trang
Cần một tệp giấy nhớ (giấy note) khoảng 12 tờ, bút chì, khoảng 30 phút:
- Ở góc dưới mỗi tờ, vẽ một chấm làm "bàn tay". Tờ 1 chấm ở bên trái, tờ 6 chấm ở bên phải, tờ 12 chấm quay lại bên trái — tay vung qua lại một lần.
- Ở tờ 1, vẽ dải lụa từ chấm tay bay về phía phải (đi sau tay đang chuẩn bị vung sang trái).
- Ở các tờ tiếp theo, đoạn lụa sát tay đi theo tay trước, còn đuôi lụa đi chậm hơn 1–2 tờ. Đến tờ 6, khi tay đã ở bên phải, đuôi lụa vẫn còn đang lượn sang.
- Lật nhanh tệp giấy bằng ngón cái. Nếu dải lụa trông cứng, tăng độ trễ của đuôi; nếu nó trông rối, giảm số chỗ uốn.
Bài tập này hợp cho học sinh từ khoảng 10 tuổi, và là cách nhanh nhất để "cảm" được chuyển động theo đà bằng tay mình.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển động theo đà trong hoạt hình là gì?
Đó là nguyên lý cho rằng các phần mềm, nhẹ như dải lụa, tóc, vạt áo tiếp tục di chuyển sau khi phần chính đã dừng, rồi mới lắng xuống. Thiếu nguyên lý này, chuyển động trông cứng và thiếu trọng lượng.
12 nguyên lý hoạt hình do ai đưa ra?
Mười hai nguyên lý được Frank Thomas và Ollie Johnston, hai họa sĩ kỳ cựu của Disney, tổng kết trong cuốn The Illusion of Life: Disney Animation năm 1981. Các nguyên lý này được đúc rút từ kinh nghiệm của xưởng phim từ thập niên 1930.
Vì sao dải lụa trong phim hoạt hình uốn thành chữ S?
Vì các đoạn của dải lụa nhận chuyển động lệch pha nhau: đoạn gần tay đổi hướng trước, đuôi đổi hướng sau. Trong khoảng trễ ấy, dải lụa có hai phần đi hai hướng khác nhau và tạo thành hình chữ S.
Máy tính mô phỏng vải như thế nào?
Cách phổ biến là coi vải như một lưới điểm có khối lượng nối bằng các lò xo ảo, rồi tính trọng lực, gió, lực kéo và va chạm cho từng điểm qua mỗi khung hình. Họa sĩ vẫn chỉnh tay để chuyển động đẹp hơn.
Một giây phim hoạt hình có bao nhiêu hình?
Phim chiếu 24 khung hình mỗi giây. Nhiều phim hoạt hình vẽ tay vẽ mỗi hình giữ hai khung, tức khoảng 12 hình vẽ mỗi giây, và vẽ đủ 24 hình cho các động tác nhanh.
