Người mới tập múa quạt nên học theo thứ tự: cầm quạt đúng chỗ, mở quạt bằng ngón cái, gập quạt êm, lật mặt quạt bằng cổ tay, rồi mới tới xoay quạt và rung quạt. Bí quyết nằm ở ngón cái và cổ tay: ngón cái đẩy nan cái để mở, cổ tay xoay để lật và vẽ vòng, còn ba ngón cuối chỉ giữ nhẹ ở gốc quạt. Cầm quá chặt là lỗi phổ biến nhất — quạt cứng đờ và cổ tay mỏi chỉ sau vài phút.
Cầm quạt: đúng chỗ, đúng lực
Gần như mọi kỹ thuật quạt đều bắt đầu từ cách cầm cơ bản:
- Gập quạt lại, đặt gốc quạt (chỗ đinh chốt) vào lòng bàn tay, đầu quạt hướng lên.
- Ngón cái đặt trên nan cái phía ngoài, cách chốt khoảng hai đốt ngón tay.
- Ngón trỏ và ngón giữa đỡ phía sau nan cái bên kia.
- Ngón áp út và ngón út khép nhẹ quanh gốc quạt, giữ chốt không trượt.
- Cổ tay thẳng, không gập, không gồng.
Kiểm tra lực cầm: lắc nhẹ tay, quạt không tuột nhưng có thể xoay nhẹ trong lòng bàn tay. Nếu ngón tay trắng bệch vì bóp, là đang cầm quá chặt.
Mở quạt: ba cách mở cho ba hiệu ứng
| Cách mở | Làm thế nào | Hiệu ứng |
|---|---|---|
| Mở đẩy (cơ bản) | Ngón cái đẩy nan cái ngoài trượt theo vòng cung, các ngón kia giữ nan cái trong đứng yên | Quạt bung đều, mượt, kiểm soát tốt |
| Mở hất | Cầm quạt gập, hất cổ tay nhanh sang ngang; lực quán tính làm quạt tự bung ra | Nhanh, có tiếng "phạch" với quạt giấy; tạo điểm nhấn |
| Mở dần | Ngón cái đẩy từng chút, kết hợp nâng quạt lên chậm | Giống hoa nở; hợp đoạn nhạc chậm, mở đầu bài |
Với mở hất, quạt phải có chốt vừa độ chặt — quá chặt thì không bung, quá lỏng thì bung lệch. Tập mở hất trên giường hoặc thảm để quạt có rơi cũng không gãy.
Gập quạt: êm và gọn
Gập quạt khó hơn mở, vì các nan phải xếp lại đúng nếp:
- Gập đẩy: dùng ngón cái kéo nan cái ngoài về, các nan tự xếp theo nếp. Làm chậm lúc đầu.
- Gập bằng tay kia: khi mới tập, dùng tay còn lại đỡ mép quạt, đẩy nhẹ cho nan xếp đều.
- Gập đập: hất cổ tay ngược chiều mở, quạt gập nhanh theo quán tính. Dùng để kết một câu nhạc dứt khoát.
Mỗi lần gập, để ý mặt quạt có gấp đúng nếp cũ không. Gập sai nếp nhiều lần là nguyên nhân hàng đầu làm rách mặt quạt giấy.
Lật quạt: đổi mặt trong một nhịp
Lật quạt là xoay cổ tay để mặt quạt đang hướng lên chuyển thành hướng xuống, hoặc từ hướng ra trước chuyển thành hướng vào người. Động tác này dùng rất nhiều trong múa nhóm để tạo hiệu ứng sóng.
- Mở quạt, giữ ngang trước ngực, mặt quạt hướng lên trần.
- Xoay cổ tay như vặn nắm cửa, để mặt quạt úp xuống sàn. Cánh tay gần như không động.
- Xoay ngược lại. Lặp theo nhịp đếm "lật – lật – lật – lật".
- Khi đã quen, kết hợp lật với di chuyển tay từ trái sang phải: quạt vừa đi vừa lật, như con cá vẫy.
Trong nhóm, mỗi người lật trễ hơn người bên cạnh nửa nhịp sẽ tạo con sóng chạy dọc hàng — hiệu ứng đẹp mà đơn giản, rất hợp văn nghệ phong trào.
Xoay quạt và rung quạt
Xoay quạt (vẽ vòng)
- Vòng cổ tay: quạt mở, cổ tay vẽ vòng tròn nhỏ, mép quạt vẽ vòng lớn hơn. Đều, liên tục.
- Vòng cánh tay: cả cánh tay vẽ vòng quanh vai, quạt theo, tạo vòng lớn trước mặt hoặc trên đầu.
- Xoay quanh ngón: kỹ thuật khó hơn, quạt mở xoay quanh ngón trỏ hoặc ngón giữa như chong chóng — cần quạt cân bằng tốt và nhiều buổi tập.
Rung quạt
Quạt mở, cổ tay rung nhanh với biên độ rất nhỏ — chỉ vài độ. Mép quạt lăn tăn như lá trước gió. Rung quạt dùng nhiều khi đi bước nhỏ, khi chuyển đội hình, hoặc khi muốn sân khấu có "nền chuyển động" trong lúc người khác múa chính. Bí quyết: cổ tay thả lỏng, rung từ cẳng tay, không bóp chặt quạt.
Bảng tóm tắt cho người mới
| Kỹ thuật | Bộ phận chính | Lỗi hay gặp | Cách sửa |
|---|---|---|---|
| Cầm quạt | Ngón cái, ba ngón cuối | Bóp quá chặt | Lắc nhẹ tay kiểm tra; thả lỏng ngón trỏ |
| Mở đẩy | Ngón cái | Nan mở không đều, kẹt | Đẩy theo vòng cung, không đẩy thẳng |
| Mở hất | Cổ tay | Quạt bung lệch hoặc rơi | Tập trên thảm; kiểm tra độ chặt chốt |
| Gập | Ngón cái, tay kia đỡ | Gấp sai nếp | Gập chậm, đỡ mép bằng tay kia |
| Lật | Cổ tay | Dùng cả vai, cánh tay lắc | Giữ khuỷu yên, chỉ vặn cổ tay |
| Rung | Cẳng tay, cổ tay | Rung quá mạnh, quạt lắc lư | Biên độ nhỏ, nhịp nhanh, thả lỏng |
Bài tập tám nhịp ghép các kỹ thuật
- Nhịp 1–2: quạt gập trước ngực, mở dần như hoa nở, nâng lên ngang mặt.
- Nhịp 3–4: lật quạt hai lần, vừa lật vừa đưa sang phải.
- Nhịp 5–6: vẽ một vòng lớn qua đầu bằng cả cánh tay.
- Nhịp 7: rung quạt khi hạ tay về trước ngực.
- Nhịp 8: gập đập dứt khoát, kết câu.
Lặp lại với tay trái. Khi cả hai tay đều làm được, thử cầm hai quạt và làm đối xứng, hoặc lệch nhau một nhịp.
Tập với hai quạt
Khi đã chắc tay với một quạt, chuyển sang hai quạt là bước tiếp theo. Bắt đầu bằng động tác đối xứng: hai tay cùng mở, cùng lật, cùng gập như soi gương. Sau đó tập lệch nhịp: tay phải mở thì tay trái gập, tay phải lật lên thì tay trái lật xuống. Lúc đầu não sẽ "rối", tay không nghe lời — đó là bình thường. Tập chậm, đếm to, và chỉ ghép hai tay khi từng tay đã tự làm được động tác mà không cần nghĩ. Hai quạt cũng nặng gấp đôi, nên giảm thời gian mỗi lượt tập lúc mới chuyển.
Giữ cổ tay khoẻ và an toàn
- Khởi động cổ tay trước khi tập: xoay cổ tay hai chiều, mở nắm bàn tay vài lần.
- Tập ngắn, nghỉ thường xuyên: mỗi lượt vài phút, lắc thả lỏng tay giữa các lượt.
- Đổi tay: đừng chỉ tập tay thuận.
- Chọn quạt nhẹ khi mới tập; quạt trang trí nặng để dành khi đã quen.
- Đau cổ tay kéo dài, tê ngón tay, sưng: nghỉ tập và đi khám.
- Trẻ em: dùng quạt nhỏ, nhẹ, nan không có cạnh sắc; không so sánh bé này mở quạt đẹp hơn bé kia.
Góc nhìn hôm nay: tập với gương và điện thoại
Múa quạt đẹp nhờ góc quạt. Tập trước gương lớn để thấy mặt quạt có phẳng không, có hướng đúng về khán giả không. Quay video từ phía trước và từ bên để kiểm tra lúc lật quạt khuỷu có giữ yên không. Khi đã quen kỹ thuật cơ bản, có thể học các thế quạt của từng nền múa — múa quạt Việt, buchaechum Hàn, múa quạt Trung Hoa — ở câu lạc bộ múa, nhà văn hoá, hoặc các lớp của trung tâm văn hoá nước ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Cầm quạt múa thế nào cho đúng?
Đặt gốc quạt vào lòng bàn tay, ngón cái trên nan cái ngoài, ngón trỏ và giữa đỡ phía sau, hai ngón cuối khép nhẹ quanh gốc. Cầm vừa đủ chắc để quạt không tuột nhưng vẫn xoay nhẹ được trong tay.
Làm sao mở quạt kêu "phạch"?
Dùng cách mở hất: cầm quạt gập, hất cổ tay nhanh sang ngang để quạt tự bung theo quán tính. Quạt giấy cho tiếng rõ hơn quạt lụa, và chốt quạt phải vừa độ chặt. Nên tập trên thảm để quạt rơi không gãy.
Lật quạt là gì?
Lật quạt là xoay cổ tay để mặt quạt đổi hướng, ví dụ từ ngửa lên trần sang úp xuống sàn. Trong múa nhóm, lật lần lượt trễ nhau nửa nhịp sẽ tạo con sóng chạy dọc hàng.
Vì sao múa quạt bị mỏi cổ tay?
Thường do cầm quá chặt, dùng quạt nặng tay, hoặc tập liên tục không nghỉ. Thả lỏng ngón tay, chọn quạt nhẹ, khởi động và nghỉ ngắn giữa các lượt sẽ đỡ mỏi. Đau kéo dài thì nên đi khám.
Người mới nên học kỹ thuật quạt nào trước?
Nên học cầm quạt, mở đẩy và gập trước, sau đó tới lật quạt, rồi mới tới xoay và rung quạt. Kỹ thuật xoay quạt quanh ngón tay khó, để dành khi đã quen.
