Làng Chàng Sơn ở vùng Thạch Thất (Hà Nội) là làng nghề quạt nổi tiếng nhất miền Bắc, nơi người thợ chẻ tre thành nan, chuốt, phơi, dùi lỗ, xâu chốt rồi dán giấy dó hoặc lụa để thành quạt xếp. Một chiếc quạt giấy thủ công đi qua hàng chục công đoạn, phần lớn làm bằng tay. Cùng với Chàng Sơn, vùng Hà Nội xưa còn có những làng quạt khác như Đào Xá, và một con phố mang tên nghề: Hàng Quạt — nơi ngày trước bày bán quạt từ các làng đưa về.
Chàng Sơn: làng của nhiều nghề thủ công
Chàng Sơn nằm ở phía tây Hà Nội, vùng đất xưa thuộc xứ Đoài. Ngoài quạt, làng còn có những nghề thủ công khác như nghề mộc, nhưng được biết đến rộng rãi nhất vẫn là nghề làm quạt. Người làng làm đủ loại: quạt giấy, quạt lụa, quạt nan, quạt múa, quạt trang trí, quạt quà tặng. Quạt Chàng Sơn có mặt trong các tiết mục múa, sân khấu chèo, đám cưới, quà lưu niệm du lịch.
Nghề quạt Chàng Sơn có từ bao giờ thì khó xác định chính xác; người làng thường kể nghề đã truyền qua nhiều đời. Khi tìm hiểu, nên coi những mốc thời gian lưu truyền trong làng là truyền khẩu, chưa phải sử liệu có ghi chép rõ.
Từ cây tre tới chiếc quạt: các công đoạn chính
| Công đoạn | Việc làm | Điểm khó |
|---|---|---|
| 1. Chọn tre | Chọn cây tre già, thẳng, ít mắt; cắt thành ống theo chiều dài nan | Tre non dễ mọt, cong vênh |
| 2. Xử lý tre | Ngâm hoặc luộc, phơi để chống mọt, giảm co ngót | Phơi không đủ thì nan cong khi làm xong |
| 3. Chẻ nan | Chẻ ống tre thành thanh mỏng đều | Tay thợ phải đều để các nan bằng nhau |
| 4. Chuốt nan | Vót, chuốt cho nan nhẵn, mỏng dần về phía đầu | Mỏng quá dễ gãy, dày quá quạt nặng |
| 5. Dùi lỗ, xâu chốt | Xếp nan, dùi lỗ ở gốc, xâu chốt giữ nan | Lỗ lệch thì quạt mở không đều |
| 6. Làm mặt quạt | Cắt giấy hoặc lụa theo hình quạt, gấp nếp | Nếp gấp phải khớp khoảng cách nan |
| 7. Dán mặt | Phết keo, dán mặt lên nan, kẹp ép cho khô | Keo nhiều thì nhăn, ít thì bong |
| 8. Trang trí | Vẽ, in, sơn, gắn tua, viền | Màu phải bám, không bong khi gập |
| 9. Hoàn thiện | Kiểm tra mở gập, sửa nan lệch, đóng gói | Mỗi chiếc phải mở gập trơn tru |
Ngày nay, một số công đoạn như cắt nan, in mặt quạt có thể dùng máy để làm số lượng lớn, nhưng các khâu cần tay nghề như chuốt nan, dán mặt, vẽ tay vẫn do thợ làm.
Giấy dó và lụa: hai chất liệu mặt quạt
Giấy dó làm từ vỏ cây dó, là loại giấy truyền thống của Việt Nam, từng được làm ở làng Yên Thái (vùng Bưởi, Hà Nội xưa) và nay còn ở một số làng như Dương Ổ (Bắc Ninh). Giấy dó dai, nhẹ, có thớ sợi, hút mực tốt nên hợp vẽ tranh, viết chữ lên mặt quạt. Quạt giấy dó mở ra có tiếng giòn, mặt quạt cứng vừa phải.
Lụa mềm, có ánh, sang hơn. Quạt lụa thường dùng cho múa, quà tặng cao cấp, trang trí. Lụa phải được căng và dán cẩn thận, nếu không mặt quạt sẽ chùng.
Bên cạnh đó, quạt hàng loạt hiện nay dùng nhiều giấy công nghiệp, vải tổng hợp, in hoa văn sẵn — rẻ và nhiều màu, phù hợp văn nghệ phong trào và quà lưu niệm.
Những loại quạt làng nghề làm
- Quạt giấy truyền thống: nan tre, mặt giấy, vẽ cảnh quê, hoa lá, thư pháp.
- Quạt múa: mặt lụa hoặc vải màu tươi, kích thước lớn hơn, nan chắc, nhiều khi có tua hoặc viền. Đặt làm theo màu sắc của đội múa.
- Quạt chèo, quạt sân khấu: theo yêu cầu của nhà hát, đoàn chèo.
- Quạt trang trí cỡ lớn: treo tường, trang trí sân khấu, khu du lịch.
- Quạt quà tặng: in logo, tên sự kiện, đám cưới.
- Quạt nan: quạt đan bằng nan tre, quạt mo — loại quạt dân dã để phe mát, khác hẳn quạt xếp.
Các làng quạt khác và phố Hàng Quạt
| Nơi | Đặc điểm |
|---|---|
| Chàng Sơn (vùng Thạch Thất, Hà Nội) | Làng quạt nổi tiếng nhất, làm đủ loại quạt xếp giấy, lụa, quạt múa |
| Đào Xá (vùng Ứng Hoà, Hà Nội) | Làng quạt lâu đời ở phía nam Hà Nội, làm quạt giấy, quạt nan với số lượng lớn |
| Phố Hàng Quạt (Hoàn Kiếm, Hà Nội) | Phố nghề trong khu phố cổ; xưa bán quạt từ các làng đưa về, nay chủ yếu bán đồ thờ, cờ, đồ lễ hội |
Tên phố Hàng Quạt là dấu vết của cả một nghề. Theo các tài liệu về Hà Nội xưa, quạt được làm ở các làng ven đô và các tỉnh lân cận rồi đưa về phố bán. Khi quạt điện phổ biến, nhu cầu quạt tay giảm mạnh, các cửa hàng trên phố chuyển sang mặt hàng khác.
Nghề quạt hôm nay: từ đồ dùng thành đồ nghệ thuật
Trước đây, quạt tay là đồ dùng thiết yếu mùa hè. Ngày nay, quạt điện và điều hoà đã thay thế phần lớn vai trò ấy. Làng quạt sống được nhờ chuyển hướng:
- Đạo cụ biểu diễn: quạt múa cho trường học, nhà văn hoá, đoàn nghệ thuật — nhu cầu đều đặn quanh năm, cao điểm trước các ngày lễ.
- Quà tặng, lưu niệm: quạt vẽ phong cảnh, hoa văn dân tộc cho khách du lịch.
- Trang trí: quạt cỡ lớn cho nhà hàng, sự kiện, đám cưới.
- Sản phẩm sáng tạo: kết hợp với hoạ sĩ, nhà thiết kế để làm quạt nghệ thuật.
Thách thức của làng nghề là cạnh tranh với quạt sản xuất công nghiệp giá rẻ và việc người trẻ ít theo nghề. Nhiều gia đình vẫn giữ nghề bằng cách kết hợp làm thủ công với máy móc, nhận đặt hàng riêng theo yêu cầu.
Góc nhìn hôm nay: thăm làng quạt và tự làm quạt
- Thăm làng: đến Chàng Sơn, có thể xem các gia đình chẻ nan, dán quạt, vẽ quạt. Nên hỏi trước để không làm phiền giờ làm việc, và mua ủng hộ một chiếc quạt nếu thích.
- Đặt quạt múa: đội văn nghệ có thể đặt quạt theo màu, kích thước, số lượng; nên mang mẫu màu trang phục để chọn màu quạt hợp.
- Dạo phố Hàng Quạt: dù không còn bán quạt là chính, con phố vẫn là dấu vết của nghề, nằm trong khu phố cổ Hà Nội.
- Tự làm quạt giấy ở lớp: dùng que kem gỗ làm nan, giấy màu hoặc giấy dó làm mặt, đinh tán nhỏ hoặc dây chun buộc gốc. Gấp giấy hình rẻ quạt, dán vào que. Cắt giấy bằng kéo có người lớn hướng dẫn, không dùng dao rọc giấy với trẻ nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Làng quạt Chàng Sơn ở đâu?
Làng Chàng Sơn ở vùng Thạch Thất, phía tây Hà Nội, thuộc xứ Đoài xưa. Làng nổi tiếng với nghề làm quạt giấy, quạt lụa, quạt múa.
Quạt giấy truyền thống làm bằng gì?
Quạt giấy truyền thống có nan làm từ tre già đã xử lý chống mọt, mặt quạt bằng giấy dó làm từ vỏ cây dó. Giấy dó dai, nhẹ, hút mực tốt nên hợp vẽ tranh, viết chữ.
Làm một chiếc quạt giấy gồm những công đoạn nào?
Các công đoạn chính gồm chọn và xử lý tre, chẻ và chuốt nan, dùi lỗ xâu chốt, làm mặt quạt, dán mặt, trang trí và hoàn thiện. Khâu chuốt nan, dán mặt và vẽ tay đòi hỏi tay nghề nhất.
Phố Hàng Quạt ở Hà Nội còn bán quạt không?
Phố Hàng Quạt xưa bán quạt từ các làng đưa về. Ngày nay các cửa hàng trên phố chủ yếu bán đồ thờ, cờ, đồ lễ hội; tên phố còn lại như dấu vết của nghề.
Mua quạt múa cho đội văn nghệ ở đâu?
Có thể đặt trực tiếp ở các làng nghề như Chàng Sơn hoặc mua ở cửa hàng đạo cụ văn nghệ. Nên mang mẫu màu trang phục để chọn màu quạt hợp và kiểm tra quạt mở gập trơn tru trước khi nhận.
