Nhà rông Tây Nguyên có mái cao vút, hai mặt mái hơi phình cong rồi thu hẹp lên đỉnh, nhìn từ đầu hồi giống một lưỡi rìu cắm ngược lên trời. Nhà sàn của người Thái Đen ở Tây Bắc có mái khum tròn, hai đầu hồi uốn lượn như mai con rùa, trên đỉnh có đôi khau cút bắt chéo. Hai kiểu mái là hai cách khác nhau mà cư dân vùng núi Việt Nam uốn đường cong vào kiến trúc: một vươn lên, một ôm xuống.
Nhà rông: trái tim của làng Tây Nguyên
Nhà rông là ngôi nhà chung của làng ở nhiều dân tộc vùng bắc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Giẻ Triêng. Đây là nơi họp làng, tiếp khách, tổ chức lễ hội, nơi thanh niên chưa vợ ngủ đêm để canh làng, nơi cất giữ chiêng trống và vật thiêng. Vì là công trình của cả cộng đồng, nhà rông thường là ngôi nhà to và cao nhất làng, dựng ở giữa khoảng sân rộng.
Người làng cùng góp gỗ, tre, nứa, tranh và công sức. Theo cách làm truyền thống, khung nhà được ghép mộng và buộc bằng dây mây, ít hoặc không dùng đinh sắt.
Mái lưỡi rìu: đường cong vươn lên
Nhìn chính diện đầu hồi nhà rông Ba Na hay Xơ Đăng, ta thấy hai mặt mái rất dốc, không thẳng tuột mà phình ra ở giữa rồi chụm lại ở đỉnh. Hình dáng ấy giống lưỡi chiếc rìu: rộng ở bụng, nhọn ở mũi. Cũng vì vậy người ta hay gọi là "mái hình lưỡi rìu".
Mái nhà rông có thể cao rất nhiều so với chiều rộng nhà. Nhà rông trong khuôn viên Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam ở Hà Nội, do chính người Ba Na dựng, có mái cao gần hai mươi mét. Đứng dưới chân nhà, ngẩng nhìn mép mái lượn lên trời, người ta hiểu vì sao nhà rông là biểu tượng của làng.
Mỗi dân tộc một dáng mái
| Dân tộc | Dáng mái thường được mô tả |
|---|---|
| Ba Na | Cao, hai mặt mái phình cong rõ, đỉnh nhọn — kiểu "lưỡi rìu" điển hình |
| Xơ Đăng | Rất cao, dốc đứng, vươn mạnh lên trời |
| Gia Rai | Thấp và gọn hơn, mái hẹp, vẫn giữ dáng lưỡi rìu |
Đây là xu hướng chung; mỗi làng, mỗi lần dựng lại có thể khác. Nhiều nhà rông hiện nay được làm bằng vật liệu mới như mái tôn, cột bê tông, nên dáng mái cũng thay đổi.
Vì sao mái nhà rông lại cao và cong như vậy
Không có một lời giải thích duy nhất, nhưng có mấy lý do thường được nêu:
- Mưa lớn: Tây Nguyên có mùa mưa dài và nặng hạt. Mái dốc giúp nước chảy nhanh, tranh không bị ngấm, mục.
- Thông gió, thoát khói: trong nhà rông thường có bếp lửa. Khoảng không gian lớn dưới mái cao giúp khói bốc lên và thoát ra, trong nhà vẫn thoáng.
- Đường cong giúp mái vững: mặt mái phình nhẹ phân bố lực tốt hơn và làm mái bớt "cứng" trước gió, theo kinh nghiệm của người dựng.
- Ý nghĩa cộng đồng: mái cao là niềm tự hào của làng; nhiều nơi kể rằng nhà rông càng cao, làng càng mạnh, càng đoàn kết.
Lý do cuối cùng có lẽ quan trọng không kém những lý do kỹ thuật: đường cong vươn lên trời của nhà rông là cách cả làng nói "chúng tôi ở đây".
Nhà sàn Thái Đen: mái mai rùa
Ở Tây Bắc, người Thái sống trong nhà sàn bằng gỗ, dựng ven suối, dưới chân núi, giữa ruộng bậc thang và ruộng lúa thung lũng. Nhà sàn của nhóm Thái Đen ở các vùng Sơn La, Điện Biên, Lai Châu thường có dáng mái rất đặc biệt: mái phủ xuống thấp, bốn mặt mái liền nhau, hai đầu hồi không cắt phẳng mà khum tròn, uốn lượn. Nhìn từ xa, ngôi nhà như một con rùa lớn nằm trên những chân cột.
Người Thái có truyện kể rằng thuở xưa, khi chưa biết làm nhà, họ được một con rùa chỉ cho cách dựng: nhìn mai rùa mà làm mái, nhìn chân rùa mà làm cột. Đây là truyện dân gian, có nhiều dị bản, nhưng nó cho thấy người Thái tự ý thức rõ về dáng mái của mình.
Khau cút: điểm nhấn trên đỉnh mái
Trên hai đầu nóc nhà Thái Đen thường có "khau cút": hai thanh gỗ bắt chéo nhau, đầu chạm uốn cong, có khi tạo hình như sừng hay lá. Khau cút vừa giữ mái ở chỗ dễ bị gió lật, vừa là dấu hiệu nhận biết nhà người Thái Đen, vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng. Đường cong của khau cút nối tiếp đường cong của mái, làm cả ngôi nhà có một nhịp lượn liền mạch.
Hai đường cong, hai cách sống
| Nhà rông Tây Nguyên | Nhà sàn Thái Đen | |
|---|---|---|
| Chức năng | Nhà chung của làng | Nhà ở của gia đình |
| Dáng mái | Vươn cao, đỉnh nhọn như lưỡi rìu | Thấp, khum tròn như mai rùa |
| Đầu hồi | Hình tam giác cao, mặt mái phình | Khum tròn, uốn lượn |
| Điểm nhấn | Chiều cao, trang trí đầu mái | Khau cút bắt chéo |
| Cảm giác | Hướng lên, tự hào, cộng đồng | Ôm ấp, che chở, gắn với đất |
Một mái dùng đường cong để vươn lên, một mái dùng đường cong để ôm xuống. Cả hai đều cho thấy cư dân vùng núi không chỉ làm nhà cho đủ che mưa nắng, mà còn tạo ra những hình dáng mang bản sắc, nhận ra từ xa.
Các mái nhà khác đáng xem
- Nhà dài Ê Đê (Đắk Lắk): mái thấp, nhà rất dài, nhà càng dài càng nhiều thế hệ cùng sống; cầu thang có chạm hình bầu ngực và vầng trăng.
- Nhà sàn Mường: mái cao, dốc, đầu hồi có trang trí; nhà to, gầm sàn rộng.
- Nhà trình tường của người Hà Nhì: tường đất nện dày, mái cỏ tranh nặng, dáng khác hẳn nhà sàn.
Mái cong của đình chùa, cung điện người Việt là một đề tài riêng, bài này không bàn tới.
Góc nhìn hôm nay: đi xem ở đâu
Ở Hà Nội, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trên đường Nguyễn Văn Huyên có khu vườn kiến trúc với nhà rông Ba Na, nhà dài Ê Đê, nhà sàn Thái, nhà Mường… dựng bởi chính người các dân tộc. Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở khu vực Đồng Mô (Hà Nội) cũng có nhiều mẫu nhà. Muốn xem nhà rông trong làng thật, có thể đến các làng Ba Na, Xơ Đăng ở khu vực Kon Tum cũ (nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi) hoặc Gia Lai; muốn xem nhà sàn Thái, đến các bản ở Sơn La, Điện Biên.
Khi đến làng, nhớ xin phép trước khi vào nhà rông hay lên nhà sàn, hỏi kiêng kỵ của chủ nhà, không tự ý chạm vào vật thiêng và chiêng trống.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao mái nhà rông có hình lưỡi rìu?
Mái nhà rông rất dốc, hai mặt phình cong ở giữa rồi chụm nhọn ở đỉnh nên nhìn từ đầu hồi giống lưỡi rìu. Dáng mái giúp thoát nước mưa nhanh, thông gió, thoát khói bếp và thể hiện niềm tự hào của cả làng.
Nhà rông là của dân tộc nào?
Nhà rông là nhà chung của làng ở nhiều dân tộc vùng bắc Tây Nguyên như Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai, Giẻ Triêng. Nhà rông Ba Na và Xơ Đăng thường cao vút, nhà rông Gia Rai thấp và gọn hơn.
Mái nhà sàn Thái hình mai rùa là sao?
Nhà sàn của người Thái Đen có mái phủ thấp, hai đầu hồi khum tròn, nhìn từ xa như mai con rùa. Truyện dân gian Thái kể rằng con rùa đã chỉ cho người xưa cách dựng nhà.
Khau cút là gì?
Khau cút là hai thanh gỗ bắt chéo trên hai đầu nóc nhà sàn Thái Đen, đầu chạm uốn cong. Nó vừa giữ mái, vừa là dấu hiệu nhận biết nhà người Thái Đen, vừa mang ý nghĩa tín ngưỡng.
Xem nhà rông ở Hà Nội ở đâu?
Có thể xem nhà rông Ba Na cao gần hai mươi mét trong khu vườn kiến trúc của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Làng Văn hóa – Du lịch các dân tộc Việt Nam ở khu vực Đồng Mô cũng có nhiều mẫu nhà truyền thống.
