Trong tuồng, chèo và kinh kịch, quạt không chỉ để phe mát hay làm đẹp mà là một "ngôn ngữ": loại quạt cho biết nhân vật là ai — văn nhân, tiểu thư, quân sư hay vai hề; cách cầm và cách phe cho biết nhân vật đang nghĩ gì; và khi cần, quạt còn hoá thành đồ vật — mái chèo, chén rượu, lá thư, tấm gương. Sân khấu cổ truyền Á Đông vốn ước lệ, ít bày cảnh thật, nên một chiếc quạt có thể gánh rất nhiều nghĩa. Biết "đọc" quạt là biết thêm một lớp của vở diễn.
Sân khấu ước lệ: vì sao quạt quan trọng
Tuồng, chèo của Việt Nam và hí khúc Trung Hoa — trong đó kinh kịch là loại nổi tiếng nhất — đều theo nguyên tắc ước lệ: sân khấu gần như trống, một chiếc roi ngựa là con ngựa, một cái bàn hai cái ghế là cả cung điện. Trong không gian ấy, đạo cụ cầm tay phải "nói" được nhiều điều. Quạt là đạo cụ lý tưởng vì:
- Có hai trạng thái: gập và mở, nên tạo được tương phản, nhịp.
- Có hai mặt: lật quạt là đổi trạng thái.
- Có hình dạng gợi nhiều thứ: quạt gập giống thanh gậy, cây bút; quạt mở giống mái chèo, chiếc khay, bông hoa.
- Kéo dài cử chỉ: cử động cổ tay nhỏ trở thành đường cong rõ, khán giả ở xa vẫn thấy.
Quạt trong kinh kịch: mỗi vai một loại quạt
Kinh kịch chia vai thành các hệ lớn: sinh (vai nam), đán (vai nữ), tịnh (vai mặt vẽ), xú (vai hề). Quạt được phân theo vai khá rõ:
| Vai | Loại quạt thường dùng | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Tiểu sinh văn (thư sinh) | Quạt xếp giấy, thường có thư hoạ | Phong nhã, học thức; phe quạt chậm, ung dung |
| Đán (tiểu thư, quý phi) | Quạt tròn mặt lụa hoặc quạt xếp nhỏ | E ấp, duyên dáng; quạt che mặt, phe nhẹ |
| Quân sư, mưu sĩ | Quạt lông vũ | Trí tuệ, điềm tĩnh; hình ảnh quen thuộc là Gia Cát Lượng trong các vở tích Tam Quốc |
| Xú (hề) | Quạt xếp, có khi quạt rách, quạt to bất thường | Gây cười; cách quạt lố, quạt sai chỗ |
| Tịnh (mặt vẽ, võ tướng) | Ít dùng quạt, hoặc quạt lớn | Khí thế mạnh mẽ |
Giới hí khúc có những câu khẩu quyết về chỗ quạt của từng vai, đại ý: văn nhân quạt trước ngực, võ tướng quạt ngang bụng, vai hề quạt trên đầu… Câu chữ cụ thể có nhiều dị bản, nhưng tinh thần chung là: cách quạt phản ánh tính cách và thân phận. Một thư sinh quạt phành phạch trên đầu sẽ thành hề; một vai hề quạt nhẹ trước ngực lại gây cười vì "làm sang".
Vở "Quý phi tuý tửu" (Quý phi say rượu), gắn với nghệ sĩ Mai Lan Phương, thường được nhắc như ví dụ tiêu biểu về nghệ thuật dùng quạt của vai đán: quạt mở, gập, lật theo từng trạng thái say của nhân vật.
Quạt trong chèo: đạo cụ đa năng nhất
Trong chèo — sân khấu dân gian của đồng bằng Bắc Bộ — quạt là đạo cụ quen thuộc bậc nhất, dùng cho nhiều vai. Quạt chèo thường là quạt giấy nan tre, có khi quạt lụa cho vai đào. Điều đặc biệt là quạt chèo có thể "biến hoá" thành rất nhiều thứ:
- Mái chèo: quạt mở, đưa theo nhịp chèo đò — nhân vật đang ở trên thuyền.
- Chiếc khay, chiếc mâm: quạt mở nằm ngang, hai tay nâng — đang dâng lễ, mời trầu.
- Lá thư, quyển sách: quạt gập, mở ra đọc.
- Bông hoa: quạt mở dần trước ngực.
- Tấm gương: quạt mở đưa lên ngắm — nhân vật đang soi gương trang điểm.
- Che nắng, che mưa, che mặt: tuỳ tình huống.
Với vai đào, quạt góp phần thể hiện tính cách: đào thương (người phụ nữ đoan trang) dùng quạt kín đáo, nhẹ nhàng; đào lệch (người phụ nữ lẳng lơ, táo bạo) dùng quạt lả lơi hơn — liếc mắt sau quạt, phe nhanh. Nhiều cách dàn dựng vai Thị Màu trong vở "Quan Âm Thị Kính" dùng quạt cho những động tác tinh nghịch, đưa tình. Vai hề chèo cũng dùng quạt để pha trò.
Múa quạt trong chèo đã được hệ thống hoá thành nhiều động tác có tên, và được dạy trong các trường đào tạo sân khấu truyền thống. Người xem chèo chú ý quạt sẽ hiểu được nhiều điều mà lời hát chưa nói.
Quạt trong tuồng
Tuồng (hát bội) là sân khấu mang tính bác học hơn, đề tài thường là chuyện trung hiếu, triều đình, chiến trận, động tác mạnh mẽ, cách điệu cao. Quạt trong tuồng thường gắn với các vai văn: quan văn, quân sư, thư sinh, và một số vai nữ. Tuồng chia sẻ nhiều ước lệ với hí khúc Trung Hoa, nên cũng có hình ảnh quân sư cầm quạt lông, thư sinh cầm quạt xếp.
So với chèo, quạt tuồng ít "biến hoá" thành đồ vật hơn mà nghiêng về biểu đạt tính cách và khí chất nhân vật: quạt mở chậm rãi thể hiện sự điềm tĩnh, quạt gập dứt khoát thể hiện quyết đoán. Vai võ tướng tuồng — với mặt nạ vẽ mạnh, động tác dữ dội — thường dùng gươm, roi, cờ hơn là quạt.
So sánh quạt trong ba loại sân khấu
| Chèo | Tuồng | Kinh kịch | |
|---|---|---|---|
| Nguồn gốc | Dân gian đồng bằng Bắc Bộ | Sân khấu cung đình và dân gian, mạnh ở miền Trung | Hí khúc Trung Hoa, hình thành ở Bắc Kinh |
| Quạt phổ biến | Quạt giấy nan tre, quạt lụa cho đào | Quạt xếp, quạt lông | Quạt xếp, quạt tròn, quạt lông |
| Vai trò nổi bật | Biến hoá thành đồ vật, thể hiện tính cách vai đào, hề | Biểu đạt khí chất vai văn, quân sư | Phân biệt vai, thể hiện trạng thái nhân vật |
| Ví dụ hay nhắc | Vai đào lệch như Thị Màu | Vai quân sư, quan văn | Gia Cát Lượng với quạt lông; "Quý phi tuý tửu" |
Ngoài Việt Nam và Trung Hoa
Quạt cũng là đạo cụ quan trọng của sân khấu cổ truyền Nhật Bản: trong kịch Nō và Kabuki, quạt được dùng tượng trưng cho nhiều đồ vật và hành động, theo cách khá giống chèo. Ở Hàn Quốc, trong nghệ thuật hát kể pansori, người hát cầm một chiếc quạt xếp và dùng nó để nhấn ý, tạo dáng nhân vật trong lúc kể chuyện. Sự giống nhau ấy cho thấy ở khắp Đông Á, quạt đều được xem là "phần kéo dài" lý tưởng của người diễn trên sân khấu ước lệ.
Góc nhìn hôm nay: xem chèo, tuồng mà để ý quạt
- Xem trực tiếp: Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Tuồng Việt Nam (Hà Nội), Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh (Đà Nẵng) và các đoàn chèo, tuồng địa phương thường có lịch diễn; nhiều vở trích đoạn ngắn rất hợp người mới.
- Khi xem, đặt câu hỏi: quạt của nhân vật này là loại gì? Lúc nào quạt mở, lúc nào gập? Quạt có lúc nào biến thành đồ vật không?
- Xem trích đoạn kinh kịch có vai đán dùng quạt để so sánh với cách dùng quạt trong chèo.
- Đọc thêm: sách về nghệ thuật chèo, tuồng của các nhà nghiên cứu sân khấu truyền thống, giáo trình của các trường đào tạo sân khấu.
Câu hỏi thường gặp
Quạt trong chèo có ý nghĩa gì?
Trong chèo, quạt là đạo cụ đa năng: thể hiện tính cách nhân vật, nhất là vai đào và vai hề, và có thể biến hoá thành mái chèo, chiếc khay, lá thư, tấm gương. Đây là cách sân khấu ước lệ dùng một vật để gợi nhiều thứ.
Vì sao Gia Cát Lượng trên sân khấu luôn cầm quạt lông?
Trong hí khúc và tuồng, quạt lông là dấu hiệu của vai quân sư, mưu sĩ, thể hiện trí tuệ và sự điềm tĩnh. Hình ảnh Gia Cát Lượng cầm quạt lông đã trở thành quen thuộc qua các vở tích Tam Quốc.
Quạt trong kinh kịch được phân theo vai thế nào?
Thư sinh thường cầm quạt xếp giấy, vai nữ khuê các cầm quạt tròn hoặc quạt xếp nhỏ, quân sư cầm quạt lông, vai hề dùng quạt theo lối lố để gây cười. Cách quạt và chỗ quạt cũng phản ánh thân phận nhân vật.
Tuồng và chèo dùng quạt khác nhau ra sao?
Chèo dùng quạt rất linh hoạt, quạt thường biến hoá thành đồ vật và thể hiện tính cách vai đào, hề. Tuồng dùng quạt chủ yếu cho vai văn, quân sư, nghiêng về biểu đạt khí chất hơn là biến hoá thành đồ vật.
Xem chèo, tuồng ở đâu tại Việt Nam?
Có thể xem ở Nhà hát Chèo Việt Nam, Nhà hát Tuồng Việt Nam tại Hà Nội, Nhà hát Tuồng Nguyễn Hiển Dĩnh tại Đà Nẵng và các đoàn chèo, tuồng địa phương. Trích đoạn ngắn là lựa chọn tốt cho người mới xem.
