Dải lụa vẽ được vòng tròn, số 8 hay xoắn ốc vì nó chép lại chuyển động của đầu que, nhưng chép chậm hơn một nhịp: mỗi cú vẩy cổ tay tạo ra một làn sóng chạy dọc dải lụa, và hình mà ta thấy trong không trung là "vệt" của rất nhiều làn sóng nối tiếp nhau. Đầu que quay tròn thì làn sóng quay tròn theo; đầu que đi hai nhịp ngang trong một nhịp dọc thì thành số 8; vừa quay tròn vừa bước đi thì vòng tròn được kéo dài thành xoắn ốc.
Dải lụa là một sợi dây "trễ nhịp"
Hãy tưởng tượng dải lụa như một chuỗi rất nhiều đoạn nhỏ nối đuôi nhau. Đoạn đầu gắn vào que, đi đúng theo tay. Đoạn thứ hai bị đoạn đầu kéo, nên đi theo nhưng chậm hơn một chút. Đoạn thứ ba bị đoạn thứ hai kéo, chậm hơn chút nữa. Cứ thế, chuyển động của tay lan dọc dải lụa với một tốc độ nhất định, đó chính là tốc độ sóng.
Vì vậy, ở mỗi khoảnh khắc, những đoạn lụa ở xa que đang "kể lại" chuyển động mà tay đã làm trước đó một chút. Toàn bộ dải lụa giống như một đoạn phim chiếu lại quỹ đạo của đầu que, trải dài trong không gian. Đó là lý do người múa giỏi nói rằng mình vẽ bằng cổ tay nhưng phải "đợi" dải lụa trả lời.
Ngoài ra còn hai lực quan trọng: sức cản không khí kéo dải lụa căng ra phía sau khi nó chuyển động, và quán tính khiến mỗi đoạn lụa có xu hướng đi tiếp theo hướng cũ. Nếu không có không khí, dải lụa sẽ rũ xuống thành một đống rối. Nhờ không khí "đỡ", nó giữ được hình dáng trong chốc lát đủ để mắt ta thấy.
Vòng tròn: khi đầu que quay đều
Khi cổ tay quay đầu que thành những vòng tròn đều, mỗi đoạn lụa lần lượt cũng quay tròn. Nhưng vì trễ nhịp, các đoạn ở các khoảng cách khác nhau đang ở những vị trí khác nhau trên vòng tròn. Kết quả là dải lụa xoắn thành một đường lò xo quay tròn, nhìn từ phía trước thấy như một vòng tròn lớn. Quay nhanh thì vòng căng và rõ; quay chậm quá thì lụa rũ xuống.
Vòng tròn lớn trước người, trên đầu hay sát sàn đều theo nguyên tắc ấy, chỉ khác mặt phẳng quay. Cổ tay chỉ cần quay một vòng nhỏ, cánh tay dẫn hướng; đầu que dài làm vòng quay lớn hơn ở đầu dải lụa.
Số 8: hai nhịp ngang trong một nhịp dọc
Nhìn kỹ đầu que khi vẽ số 8 nằm ngang (∞), ta thấy nó đi sang trái – sang phải hai lần trong khi chỉ đi lên – xuống một lần. Hay ngược lại, với số 8 đứng: lên xuống hai lần, trái phải một lần. Khi hai chuyển động vuông góc có tần số theo tỉ lệ 1:2, quỹ đạo tổng hợp là hình số 8; trong toán học nó thuộc họ đường Lissajous. Dải lụa chép lại quỹ đạo đó.
Trên thực tế, người múa không đếm nhịp như vậy. Họ cảm nhận động tác cổ tay "lật" qua lại: vẽ một vòng phía bên phải theo chiều kim đồng hồ, rồi chuyển sang vòng phía bên trái ngược chiều kim đồng hồ. Chỗ giao nhau ở giữa là lúc dải lụa đổi hướng, cần một cú vẩy dứt khoát nhưng không giật để làn sóng không bị gãy.
Xoắn ốc và rắn: khi người múa di chuyển
Nếu người múa vừa quay những vòng tròn nhỏ liên tục vừa chạy hoặc bước lùi, mỗi vòng tròn mới được "đặt" ở một chỗ mới. Dải lụa trải ra thành một chuỗi vòng nối nhau như lò xo kéo dài, người ta gọi là xoắn ốc. Tương tự, nếu đầu que chỉ lắc qua lại nhỏ và nhanh theo một hướng trong khi người di chuyển, dải lụa uốn thành một đường ngoằn ngoèo đều như con rắn đang trườn.
Tính thử khoảng cách các vòng
Giả sử người múa bước lùi đều với tốc độ 1 m/s và cổ tay quay 2 vòng mỗi giây, còn dải lụa trải dài sát mặt sàn phía trước. Khoảng cách giữa hai vòng liên tiếp vào khoảng 1 ÷ 2 = 0,5 m. Muốn vòng dày hơn, đi chậm lại hoặc quay nhanh hơn: đi 0,6 m/s và quay 3 vòng mỗi giây thì khoảng cách còn 0,2 m. Đây chỉ là ước lượng gần đúng, vì thực tế dải lụa còn bị không khí kéo và hơi trôi, nhưng nó giải thích vì sao những vòng xoắn đẹp cần sự phối hợp giữa chân và tay.
Bảng: hình vẽ và chuyển động của đầu que
| Hình trên không | Đầu que làm gì | Điều dễ hỏng |
|---|---|---|
| Vòng tròn | Quay tròn đều trong một mặt phẳng | Quay chậm, lụa rũ xuống |
| Số 8 | Hai nhịp ngang trong một nhịp dọc (hoặc ngược lại) | Giật mạnh ở chỗ đổi hướng làm lụa gấp khúc |
| Xoắn ốc | Quay vòng nhỏ liên tục trong khi người di chuyển | Vòng quá rộng, xoắn bị rối |
| Rắn (ngoằn ngoèo) | Lắc qua lại nhỏ và nhanh, người di chuyển | Biên độ lớn, sóng bị chồng lên nhau |
| Ném và bắt | Tung que lên, dải lụa bay theo như đuôi diều | Lụa quấn vào que khi rơi |
Vì sao dải lụa dài và que dài lại giúp ích
Dải lụa dài cho phép nhiều làn sóng cùng hiện trên nó, nên hình vẽ trọn vẹn hơn. Trong thể dục nghệ thuật, dải lụa thi đấu dài nhiều mét, gắn vào một chiếc que mảnh qua một khớp xoay nhỏ; quy cách cụ thể về chiều dài, bề rộng, khối lượng do Liên đoàn Thể dục quốc tế (FIG) quy định trong bộ tiêu chuẩn dụng cụ và có thể thay đổi theo từng chu kỳ. Khớp xoay ở đầu que rất quan trọng: nó cho dải lụa xoay tự do, không bị xoắn thừng lại sau nhiều vòng quay.
Que dài thì khuếch đại chuyển động cổ tay: cổ tay quay một vòng nhỏ, đầu que vẽ một vòng lớn hơn nhiều. Đây là nguyên lý đòn bẩy quen thuộc. Nhưng que quá dài sẽ nặng tay, khó đổi hướng nhanh, nên với người mới tập và trẻ nhỏ, que ngắn và dải lụa ngắn dễ điều khiển hơn.
Tự thử: dải giấy nhún và chiếc đũa
- Cắt một dải giấy nhún (giấy crếp) rộng khoảng 4 cm, dài khoảng 2 m. Dán chắc một đầu vào đầu một chiếc đũa tre bằng băng dính. Nếu có, buộc thêm một khoen móc chìa khoá giữa giấy và đũa để giấy xoay tự do.
- Ra chỗ thoáng (sân, phòng rộng không có quạt trần đang quay). Quay đũa thành vòng tròn trước người. Thử thật chậm, rồi nhanh dần, tìm tốc độ mà vòng giấy căng đẹp.
- Vẽ số 8 nằm ngang. Thử đếm: đầu đũa đi trái – phải mấy lần trong một lần lên – xuống?
- Vừa quay vòng nhỏ vừa bước lùi chậm, rồi nhanh hơn. Quan sát khoảng cách giữa các vòng xoắn thay đổi thế nào.
- Thay dải giấy bằng một dải dài gấp đôi hoặc ngắn còn một nửa, lặp lại. Dải nào dễ vẽ số 8 hơn?
Giữ khoảng cách với người khác khi quay đũa. Không quay gần mặt hay mắt. Trẻ nhỏ làm có người lớn đi cùng. Đây là thí nghiệm để hiểu chuyển động, không phải bài tập kỹ thuật múa; muốn học múa lụa hay thể dục nghệ thuật bài bản, nên học ở câu lạc bộ có huấn luyện viên.
Góc nhìn hôm nay
Lần tới khi xem một tiết mục múa lụa hay phần thi dải lụa trong thể dục nghệ thuật, hãy thử nhìn đầu que thay vì nhìn dải lụa. Bạn sẽ thấy cổ tay chỉ làm những động tác khá nhỏ, còn dải lụa phóng đại chúng thành hình vẽ lớn, chậm hơn một nhịp. Hiểu điều này cũng giúp hiểu nhiều thứ khác: cần câu cá vung dây, vòi nước tưới vườn được lắc qua lại vẽ thành sóng, hay chiếc diều có đuôi dài uốn lượn trên trời.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dải lụa vẽ được hình trên không?
Dải lụa chép lại chuyển động của đầu que nhưng chậm hơn một nhịp, vì chuyển động lan dọc dải lụa như một làn sóng. Sức cản không khí kéo dải lụa căng ra, giữ hình dạng đủ lâu để mắt người nhìn thấy cả hình vẽ.
Làm sao để dải lụa vẽ số 8?
Đầu que cần đi hai nhịp theo một phương trong khi chỉ đi một nhịp theo phương vuông góc. Người múa cảm nhận đó là động tác vẽ một vòng bên phải rồi lật sang vòng bên trái ngược chiều, đổi hướng dứt khoát nhưng không giật.
Vì sao dải lụa thể dục nghệ thuật có khớp xoay?
Khớp xoay nhỏ giữa que và dải lụa cho dải lụa quay tự do, không bị xoắn thành thừng sau nhiều vòng quay liên tục. Thiếu khớp xoay, dải lụa sẽ rối và mất hình rất nhanh.
Quay chậm thì dải lụa có rũ xuống không?
Có. Khi quay quá chậm, sức cản không khí và lực quán tính không đủ để giữ dải lụa căng, nên nó rũ xuống theo trọng lực. Mỗi độ dài dải lụa có một tốc độ quay phù hợp để vòng căng đẹp.
Xoắn ốc trong múa lụa được tạo ra thế nào?
Người múa quay những vòng tròn nhỏ liên tục bằng cổ tay trong khi di chuyển. Mỗi vòng mới được đặt ở một vị trí mới nên dải lụa trải ra thành chuỗi vòng nối nhau. Đi chậm hoặc quay nhanh thì các vòng sát nhau hơn.
