Muốn vẽ nếp vải cho thật, hãy bắt đầu từ chỗ vải bị giữ lại: mọi nếp gấp đều toả ra từ một điểm treo, điểm buộc hoặc điểm bị kéo căng, rồi chảy xuống theo trọng lực. Còn muốn vẽ dải lụa bay, hãy nhớ dải lụa luôn đi sau chuyển động một nhịp, xoắn lại ở chỗ nó đổi mặt, và hẹp đi ở chỗ nó quay cạnh về phía ta. Bài này gom những nguyên tắc ấy thành bài tập cụ thể cho người tự học vẽ, chỉ cần giấy, bút chì và một chiếc khăn.
Nếp vải sinh ra từ đâu
Vải tự nó không có hình dạng; nó chỉ phản ứng với lực. Có ba lực chính quyết định nếp:
- Trọng lực: kéo vải rủ xuống, tạo những nếp dọc dài.
- Điểm giữ: nơi vải bị treo (móc áo, vai người), bị buộc (thắt lưng) hoặc bị kẹp. Nếp toả ra từ các điểm này như nan quạt.
- Lực nén và kéo: khi khuỷu tay gập, vải ở mặt trong bị nén thành nếp gấp khúc, mặt ngoài bị kéo căng và phẳng.
Quy tắc đầu tiên khi nhìn một mảnh vải: tìm các điểm giữ trước, vẽ chúng thành dấu chấm nhỏ, rồi mới vẽ nếp. Người mới thường vẽ nếp lung tung khắp nơi, trông như vải bị vò. Người quen tay biết rằng nếp nào cũng "có lý do", và lý do ấy nằm ở một điểm giữ.
Bảy kiểu nếp hay gặp
Sách dạy vẽ phương Tây thường chia nếp vải thành bảy kiểu cơ bản. Thuộc bảy kiểu này giúp nhìn một mảnh vải phức tạp mà tách được từng phần.
| Kiểu nếp | Hình dạng | Thường gặp ở |
|---|---|---|
| Nếp ống | Những ống tròn song song toả xuống từ một điểm treo | Rèm cửa treo, váy dài |
| Nếp zíc zắc | Gấp khúc qua lại như răng cưa | Ống quần chồng lên giày, mặt trong khuỷu tay |
| Nếp xoắn | Vòng quanh một khối trụ | Tay áo xắn lên, khăn quấn quanh cánh tay |
| Nếp nửa khoá | Vải gập gắt đổi hướng, tạo một chỗ bẻ hình chữ L | Chỗ gập đầu gối, gập khuỷu |
| Nếp võng | Những đường cong chùng giữa hai điểm treo | Khăn treo hai góc, vạt áo giữa hai vai |
| Nếp rủ | Vải rơi tự do từ một điểm, xoè ở cuối | Khăn vắt trên mép bàn |
| Nếp nằm | Vải đổ xuống mặt phẳng, nếp lộn xộn và thả lỏng | Vải trải trên sàn, áo vứt trên ghế |
Chất liệu đổi dáng nếp thế nào
Cùng một tư thế, mỗi loại vải cho nếp khác hẳn:
- Lụa, voan mỏng: nhiều nếp nhỏ, mềm, mép nếp sắc; bay xa khi có gió.
- Vải cotton: nếp vừa phải, có độ "giòn" khi gập.
- Len, nỉ dày: nếp to, tròn, ít; mép nếp mềm.
- Vải bò, vải bố: nếp gắt, gãy, giữ hình lâu.
Mẹo vẽ: vải càng mỏng thì càng nhiều nếp nhỏ và nét mảnh; vải càng dày thì càng ít nếp và nét dày, bóng đổ rộng. Muốn diễn tả lụa, dùng nét thanh, nhấn đậm ở rãnh nếp; muốn diễn tả len, dùng mảng bóng mềm.
Dải lụa bay: bốn quy tắc
1. Đi theo đường lực
Trước khi vẽ dải lụa, vẽ một đường cong duy nhất thể hiện hướng chuyển động — người vẽ hoạt hình gọi là đường lực. Dải lụa sẽ "chảy" dọc theo đường này. Nếu người múa xoay sang phải, đường lực cong về bên trái phía sau.
2. Dải lụa có hai mặt
Hãy coi dải lụa như một băng giấy dài có mặt trước và mặt sau. Khi dải lụa lượn, có lúc ta thấy mặt trước, có lúc nó vặn và lộ mặt sau. Chỗ vặn ấy là một nút thắt hẹp, hai mép lụa bắt chéo nhau. Tô mặt sau đậm hơn một tông là cách đơn giản để người xem hiểu dải lụa đang xoắn.
3. Rộng hẹp theo góc nhìn
Đoạn lụa quay mặt về phía ta thì rộng; đoạn quay cạnh về phía ta thì hẹp, có khi chỉ còn một nét. Thay đổi độ rộng là cách tạo cảm giác ba chiều mạnh nhất.
4. Đuôi đi sau một nhịp
Phần lụa gần tay đổi hướng trước, phần đuôi đổi hướng sau. Vì vậy dải lụa đẹp thường có dạng chữ S: đầu đã quay, đuôi còn đi theo hướng cũ. Đây chính là cái mà phi thiên Đôn Hoàng và tranh Ngô Đạo Tử diễn tả rất tài.
Tự thử: băng giấy và chiếc khăn
Bài 1 – Băng giấy (10 phút): cắt một băng giấy rộng 2 cm, dài 40 cm. Cầm hai đầu, vặn nửa vòng rồi đặt lên bàn. Vẽ nó từ ba góc nhìn: từ trên xuống, ngang mặt bàn, chéo 45 độ. Chú ý chỗ hai mép bắt chéo nhau.
Bài 2 – Khăn treo (15 phút): treo một chiếc khăn mỏng lên lưng ghế bằng một góc. Vẽ trong 5 phút, chỉ tìm điểm treo và các nếp ống lớn. Đổi sang treo hai góc, vẽ thêm 5 phút — lần này sẽ thấy nếp võng. Cuối cùng thả khăn xuống sàn và vẽ nếp nằm.
Bài 3 – Dải lụa tưởng tượng (15 phút): vẽ một đường lực hình chữ S dài 15 cm. Dọc theo nó vẽ dải lụa rộng 2 cm, cho xoắn ở hai chỗ, hẹp lại ở một chỗ. Tô mặt sau đậm hơn. Vẽ năm dải khác nhau trên một trang.
Lịch luyện bốn tuần
- Tuần 1: mỗi ngày 15 phút vẽ khăn treo theo nhiều cách. Mục tiêu: luôn tìm ra điểm treo trước.
- Tuần 2: vẽ quần áo trên người thật — người nhà ngồi đọc sách, đứng nấu ăn. Mục tiêu: nhận ra nếp zíc zắc và nếp nửa khoá ở khuỷu, gối.
- Tuần 3: chép lại tượng hoặc tranh có y phục bay (ảnh tượng Hy Lạp, ảnh phi thiên Đôn Hoàng, tranh cổ Trung Hoa). Mục tiêu: học cách người xưa đơn giản hoá nếp.
- Tuần 4: quay video người múa lụa hoặc tự vẩy một dải ruy băng, dừng hình và ký họa. Mục tiêu: dải lụa trong chuyển động thật.
Lỗi hay gặp
- Nếp không có điểm xuất phát: vải trông như bị vò. Sửa: chấm điểm giữ trước.
- Nếp quá đều, song song như kẻ chỉ: trông cứng. Sửa: cho nếp to nhỏ, dài ngắn khác nhau.
- Dải lụa rộng đều từ đầu đến cuối: trông như tấm bìa phẳng. Sửa: thay đổi độ rộng và thêm chỗ xoắn.
- Vẽ nếp quá nhiều: mất hình khối cơ thể bên dưới. Sửa: vẽ dáng người trước, nếp sau, chỉ giữ những nếp quan trọng.
Góc nhìn hôm nay
Vẽ nếp vải là kỹ năng nền cho minh họa thời trang, truyện tranh, vẽ chân dung và thiết kế trang phục múa. Người tự học có thể tìm các sách hướng dẫn vẽ nếp vải kinh điển của Burne Hogarth hoặc George Bridgman, và đặc biệt nên đi xem tượng, tranh thật ở bảo tàng — ví dụ các tượng Phật có áo cà sa xếp nếp ở Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam — để thấy người xưa giải bài toán vải bằng đá và gỗ như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Vẽ nếp vải bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ các điểm giữ: nơi vải bị treo, buộc, kẹp hoặc kéo căng. Mọi nếp gấp toả ra từ những điểm này rồi chảy xuống theo trọng lực, nên tìm đúng điểm giữ là vẽ đúng được nửa bài.
Có mấy loại nếp vải cơ bản?
Sách dạy vẽ thường chia thành bảy kiểu: nếp ống, nếp zíc zắc, nếp xoắn, nếp nửa khoá, nếp võng, nếp rủ và nếp nằm. Một mảnh vải thật thường kết hợp vài kiểu cùng lúc.
Làm sao vẽ dải lụa trông như đang bay?
Vẽ đường lực trước, cho dải lụa chảy theo nó, thay đổi độ rộng theo góc nhìn, thêm chỗ xoắn đổi mặt và để phần đuôi đi sau phần đầu một nhịp, thường thành hình chữ S.
Vì sao lụa có nhiều nếp nhỏ hơn len?
Vì lụa mỏng và mềm, dễ gập ở nhiều chỗ nên tạo nhiều nếp nhỏ, mép sắc. Len dày và cứng hơn khi uốn nên chỉ tạo ít nếp to, tròn và mềm.
Tự học vẽ nếp vải mất bao lâu?
Tuỳ người, nhưng luyện đều mỗi ngày khoảng 15 phút trong vài tuần đã thấy tiến bộ rõ. Quan trọng là vẽ từ vật thật như khăn treo, quần áo người thân, thay vì chỉ chép ảnh.
