Lụa rủ mềm và bay đẹp vì nó vừa rất mỏng vừa rất nhẹ: độ cứng uốn của một tấm vải giảm cực nhanh khi vải mỏng đi (theo lập phương của độ dày), nên lụa gần như không chống lại việc bị gập, buông xuống là ôm theo mọi đường cong. Đồng thời, khối lượng mỗi mét vuông nhỏ khiến lụa nhạy với luồng không khí: chỉ một cú vẩy nhẹ đã đủ đẩy nó bay lên và giữ dáng lâu trước khi rơi xuống. Sợi tơ tằm dài liên tục, mảnh và trơn, lại làm vải óng ánh và trượt lên nhau dễ dàng.
Độ rủ là gì
Trong ngành dệt, độ rủ là khả năng một tấm vải buông xuống thành những nếp mềm mại dưới sức nặng của chính nó. Vải rủ tốt buông thành nhiều nếp nhỏ, tròn, chảy như nước. Vải rủ kém thì đứng cứng, gãy thành ít nếp to và góc cạnh, như tờ giấy bìa. Áo dài lụa, khăn voan, rèm the là những thứ cần độ rủ cao; áo khoác dạ, vải bạt thì ngược lại.
Độ rủ phụ thuộc chủ yếu vào hai thứ: độ cứng uốn (vải chống lại việc bị gập mạnh hay yếu) và khối lượng (sức nặng kéo vải xuống). Vải mềm mà có đủ sức nặng thì rủ đẹp; vải nhẹ nhưng cứng thì phồng lên chứ không rủ.
Mỏng đi một nửa, mềm đi tám lần
Đây là điều thú vị nhất. Với cùng một chất liệu, độ cứng uốn của một tấm mỏng tỉ lệ với lập phương độ dày. Nghĩa là:
- Dày gấp đôi thì cứng gấp 2 × 2 × 2 = 8 lần.
- Mỏng còn một nửa thì mềm đi 8 lần.
- Mỏng còn một phần ba thì mềm đi 27 lần.
Thử với giấy: một tờ giấy A4 buông mềm trên mép bàn; xếp chồng 10 tờ dán chặt lại thì gần như thành tấm bìa cứng, chĩa thẳng ra ngoài. Không phải vì 10 tờ nặng hơn, mà vì độ cứng tăng lên rất nhiều lần.
Vải không hoàn toàn giống tấm liền khối, vì các sợi có thể trượt lên nhau một chút, nhưng xu hướng vẫn vậy. Lụa tơ tằm được dệt từ những sợi cực mảnh, nên tấm lụa mỏng và mềm hơn hẳn phần lớn vải thông thường.
Sợi tơ tằm có gì đặc biệt
Sợi tơ do con tằm nhả ra khi làm kén, chủ yếu là protein fibroin bọc bởi một lớp keo sericin. Khi ươm tơ, người thợ luộc kén cho keo mềm ra rồi rút sợi. Một chiếc kén có thể cho một sợi tơ liên tục dài hàng trăm mét đến hơn một kilômét tuỳ giống tằm. Sợi tơ rất mảnh, mảnh hơn nhiều so với một sợi tóc.
Ba đặc điểm của sợi tơ góp vào vẻ đẹp của lụa:
- Dài liên tục: không có nhiều đầu sợi ngắn chĩa ra như sợi bông, nên mặt vải trơn láng, ít xơ, các sợi trượt lên nhau dễ, vải mềm.
- Mặt cắt gần tam giác bo tròn: các mặt phẳng nhỏ phản xạ ánh sáng như lăng kính, tạo nên vẻ óng ánh đặc trưng của lụa.
- Nhẹ mà bền: so theo khối lượng, sợi tơ chịu kéo khá tốt, nên tấm lụa mỏng vẫn không dễ rách.
Lụa thương phẩm thường được tính độ nặng bằng đơn vị momme (đọc là "mom-mi"), một đơn vị gốc Nhật: 1 momme tương đương khoảng 4,34 gam mỗi mét vuông. Lụa may khăn mỏng thường có số momme thấp, lụa may áo, ga gối dày hơn, số momme cao hơn.
Vì sao lụa nhẹ lại bay đẹp
Khi một tấm vải chuyển động trong không khí, có hai lực tranh nhau: trọng lực kéo nó xuống và sức cản không khí đẩy ngược hướng chuyển động. Sức cản phụ thuộc vào diện tích; trọng lực phụ thuộc vào khối lượng. Vải nhẹ có tỉ lệ diện tích trên khối lượng rất lớn, nên không khí "nắm" được nó dễ dàng. Một cú vẩy nhẹ đẩy lụa bay lên cao, và khi rơi, sức cản làm nó rơi chậm, lơ lửng, chao lượn như chiếc lá.
Đó là lý do dải lụa múa, khăn voan, cờ lụa luôn được làm bằng vải mỏng nhẹ. Dải lụa thể dục nghệ thuật thường làm bằng sa tanh hoặc vải tương tự, đủ nhẹ để bay, đủ trơn để không vướng vào nhau, nhưng cũng đủ nặng để không bị gió thổi bay mất kiểm soát. Quy cách cụ thể do Liên đoàn Thể dục quốc tế (FIG) quy định theo từng chu kỳ.
Bảng so sánh một số loại vải
| Loại vải | Độ dày, độ nặng | Độ rủ | Bay trong gió |
|---|---|---|---|
| Voan, sa | Rất mỏng, rất nhẹ, dệt thưa | Mềm nhưng hơi phồng | Bay rất dễ, khó kiểm soát |
| Lụa tơ tằm mỏng | Mỏng, nhẹ, mặt trơn | Rất tốt, nếp tròn mềm | Bay đẹp, rơi chậm |
| Sa tanh | Mỏng vừa, mặt bóng | Tốt, nếp chảy | Bay khá, giữ dáng tốt |
| Vải bông (cotton) may áo | Dày vừa | Trung bình | Bay ít |
| Vải bò, vải bạt | Dày, nặng, cứng | Kém, nếp gãy | Gần như không bay |
Lụa Việt: Vạn Phúc và lãnh Mỹ A
Ở Việt Nam, làng lụa Vạn Phúc (Hà Đông, nay thuộc Hà Nội) nổi tiếng từ lâu với lụa mỏng, the, gấm hoa văn. Ở Nam Bộ, lãnh Mỹ A của vùng Tân Châu (An Giang) là loại lụa đen bóng, mềm, rủ đẹp, được nhuộm nhiều lần bằng nhựa trái mặc nưa. Mỗi loại lụa có cách dệt, cách nhuộm riêng, tạo ra độ rủ và độ bóng khác nhau. Đến làng nghề, có thể xem tận mắt khung dệt và sờ vào các loại lụa để cảm nhận sự khác biệt về độ mềm.
Tự thử: đo độ cứng uốn bằng mép bàn
Ngành dệt có một phép đo đơn giản do nhà khoa học F. T. Peirce đề xuất từ năm 1930, gọi là thử nghiệm dầm công-xôn: đẩy dần một dải vải ra khỏi mép bàn cho tới khi đầu dải rủ xuống chạm một đường nghiêng 41,5° so với mặt bàn. Một nửa đoạn vải chìa ra gọi là chiều dài uốn; con số này càng nhỏ thì vải càng mềm.
- Cắt các dải rộng 2,5 cm, dài 15 cm từ nhiều loại vải: lụa (khăn lụa cũ), vải áo cotton, vải bò, và thêm một dải giấy A4 để so sánh.
- Dùng thước đo độ vẽ một đường nghiêng 41,5° xuống từ mép bàn lên một tờ bìa dựng đứng sát mép bàn (hoặc đơn giản: đánh dấu điểm nằm dưới mép bàn 3,3 cm khi lùi vào trong 3,7 cm).
- Đặt dải vải nằm trên bàn, đè một thước kẻ lên trên, đẩy cả thước và vải từ từ ra khỏi mép. Dừng khi đầu dải vải rủ xuống chạm đường nghiêng.
- Đo đoạn vải chìa ra khỏi mép bàn, chia đôi, ghi vào bảng. Làm mỗi loại ba lần, lấy trung bình.
Kết quả thường thấy: lụa chỉ chìa ra được một đoạn rất ngắn đã rủ xuống, còn vải bò và giấy chìa ra dài hơn nhiều. Nếu muốn, thử gấp đôi dải lụa (dày gấp đôi) và đo lại để thấy độ cứng tăng nhanh thế nào. Cắt vải bằng kéo, trẻ nhỏ để người lớn cắt giúp.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu độ rủ giúp chọn vải đúng việc: may áo dài, dải lụa múa, rèm cửa, khăn quàng, mỗi thứ cần độ rủ khác nhau. Các nhà thiết kế hoạt hình và kỹ xảo điện ảnh cũng phải mô phỏng độ cứng uốn và khối lượng vải để tà áo trên màn hình chuyển động như thật. Nếu muốn tìm hiểu thêm, hãy ghé làng lụa Vạn Phúc, các bảo tàng có trưng bày dệt may truyền thống, hoặc đọc phần vật liệu dệt trong các sách nhập môn về công nghệ may.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lụa mềm và rủ đẹp?
Lụa rất mỏng, và độ cứng uốn của vải giảm theo lập phương độ dày, nên lụa gần như không chống lại việc bị gập. Sợi tơ dài liên tục, mảnh và trơn giúp các sợi trượt lên nhau dễ, làm vải buông thành những nếp tròn mềm.
Độ rủ của vải là gì?
Độ rủ là khả năng tấm vải buông xuống thành nếp mềm dưới sức nặng của chính nó. Độ rủ phụ thuộc vào độ cứng uốn và khối lượng vải; vải mềm có đủ độ nặng thì rủ đẹp nhất.
Momme là gì?
Momme là đơn vị đo độ nặng của lụa, có gốc Nhật Bản. Một momme tương đương khoảng 4,34 gam mỗi mét vuông. Số momme càng cao thì lụa càng dày và nặng.
Vì sao lụa óng ánh?
Sợi tơ tằm có mặt cắt gần hình tam giác bo tròn, các mặt nhỏ phản xạ ánh sáng như lăng kính. Bề mặt sợi trơn láng, ít xơ cũng làm ánh sáng phản xạ đều, tạo vẻ óng ánh đặc trưng.
Lãnh Mỹ A là gì?
Lãnh Mỹ A là loại lụa đen bóng truyền thống của vùng Tân Châu, An Giang, được nhuộm nhiều lần bằng nhựa trái mặc nưa. Lãnh mềm, rủ đẹp, càng mặc càng bóng.
