Trên sân khấu, sóng biển thường được làm bằng một tấm vải lớn do người cầm hai đầu lắc lên xuống, còn ngọn lửa giả được làm bằng những dải lụa mỏng thổi bằng quạt từ dưới lên, chiếu đèn đỏ cam. Từ kinh kịch Trung Hoa với cờ nước, cờ lửa, tới vũ công Loie Fuller ở Paris cuối thế kỷ 19 biến váy lụa khổng lồ thành ngọn lửa, người làm sân khấu đã dùng vải uốn lượn để vẽ nên thứ không thể mang lên sàn diễn. Bài này kể các cách ấy và hướng dẫn làm hai hiệu ứng an toàn cho văn nghệ trường.
Vì sao vải làm được sóng và lửa
Sóng nước, ngọn lửa, làn khói, mây trôi có chung một điểm: chúng là những hình dạng liên tục thay đổi, uốn lượn, không có cạnh cứng. Vải mỏng, nhất là lụa và voan, có đúng tính chất ấy: nhẹ, rủ mềm, phản ứng ngay với một cái lắc tay hay một luồng gió. Khi được chiếu đúng ánh sáng, mắt người xem tự "điền" phần còn lại: tấm vải xanh nhấp nhô thành biển, dải lụa đỏ phần phật thành lửa.
Đây cũng là tinh thần ước lệ của sân khấu: không cần nước thật, lửa thật, chỉ cần gợi đúng chuyển động.
Kinh kịch: cờ nước, cờ lửa, cờ gió
Kinh kịch và nhiều loại hình hí khúc Trung Hoa có hệ thống đạo cụ ước lệ rất phong phú. Trong đó có những lá cờ vải dùng để biểu thị thiên nhiên:
- Cờ nước: lá cờ vải vẽ sóng, diễn viên cầm chạy vòng, phất lên xuống để biểu thị sóng nước dâng, cảnh thuỷ chiến, nước lũ.
- Cờ lửa: cờ màu đỏ, phất nhanh để biểu thị lửa cháy.
- Cờ gió: cờ phất mạnh biểu thị gió lớn, bão.
Cảnh nổi tiếng hay dùng cờ nước là đoạn Bạch Xà dâng nước đánh chùa Kim Sơn trong tích Bạch Xà truyện: hàng diễn viên cầm cờ nước chạy thành những đường lượn quanh sân khấu, cả sàn diễn như dậy sóng.
Sân khấu tuồng, chèo Việt Nam cũng giàu ước lệ: một mái chèo là cả con thuyền, một chiếc roi là cả con ngựa. Người xem quen thuộc với lối "gợi" chứ không "tả", nên một dải vải lắc đúng nhịp là đủ thành sông.
Loie Fuller: ngọn lửa bằng váy lụa
Loie Fuller (1862–1928) là vũ công người Mỹ, nổi tiếng ở Paris từ đầu thập niên 1890 với "Điệu múa uốn lượn" (Serpentine Dance). Bà mặc những bộ váy lụa rất rộng, dài hàng mét, dùng que nối dài cánh tay để tung vải thành những vòng xoáy khổng lồ. Ánh đèn màu chiếu lên lớp lụa chuyển động, biến người múa thành bông hoa, cánh bướm, ngọn lửa.
Trong tiết mục múa lửa của bà, ánh sáng đỏ cam chiếu từ dưới sàn lên, lớp lụa tung lên như những lưỡi lửa liếm. Fuller rất quan tâm tới kỹ thuật chiếu sáng và đăng ký bảo hộ một số sáng chế liên quan tới trang phục, sân khấu. Bà là nguồn cảm hứng lớn cho các nghệ sĩ Art Nouveau cùng thời: đường lượn của váy lụa chính là đường lượn của áp phích, của đồ trang trí thời ấy.
Các hiệu ứng vải hay gặp trên sân khấu
| Hiệu ứng | Cách làm cơ bản | Mẹo để đẹp |
|---|---|---|
| Sóng biển | Tấm vải dài, hai người cầm hai đầu lắc lên xuống; hoặc vài dải xếp lớp | Lắc lệch nhịp giữa các dải; đèn xanh lam chiếu xiên |
| Ngọn lửa | Dải lụa, voan mỏng cắt hình lưỡi lửa gắn trên quạt thổi lên; đèn đỏ, cam, vàng | Vài dải dài ngắn khác nhau; đèn đặt thấp |
| Dòng sông | Dải vải hẹp, dài trải trên sàn, người kéo nhẹ một đầu | Vải bóng (satin) phản chiếu đèn như mặt nước |
| Mây, khói | Voan trắng mỏng, người múa nâng lên hạ xuống chậm | Đèn trắng ấm, chuyển động thật chậm |
| Gió | Dải lụa dài trên tay người múa, vung mạnh cùng một hướng | Tất cả người múa cùng hướng, cùng nhịp |
Tự làm: sóng biển bằng vải cho tiết mục trường
Hiệu ứng này cần tấm vải voan hoặc satin màu xanh dài khoảng 5–6 m, rộng 1,5 m, và hai đến bốn học sinh:
- Hai bạn đứng hai bên cánh gà, mỗi bạn cầm một đầu vải, giữ vải cách sàn khoảng 50 cm.
- Bạn bên trái nâng tay lên rồi hạ xuống; nửa nhịp sau, bạn bên phải làm theo. Sóng sẽ "chạy" từ trái sang phải.
- Muốn sóng to: hai bạn nữa đứng giữa, đỡ vải và nâng lên ở những nhịp khác nhau.
- Muốn biển nhiều lớp: dùng hai tấm vải hai sắc xanh, một tấm thấp ở phía trước, một tấm cao ở phía sau, lắc lệch nhịp.
Lưu ý an toàn: người cầm vải không chạy, không quấn vải quanh tay hay cổ; người múa đi dưới hoặc sau tấm vải phải được tập trước để không vấp.
Tự làm: ngọn lửa lụa an toàn
Đây là hiệu ứng lửa giả không có lửa thật. Phần điện nên để người lớn chuẩn bị.
- Chọn một quạt bàn nhỏ có lồng lưới chắc chắn, đặt úp ngửa để gió thổi thẳng lên (người lớn cố định quạt để không đổ).
- Cắt vải voan hoặc lụa thật mỏng màu đỏ, cam, vàng thành 6–10 dải hình lưỡi lửa, dài khoảng 30–50 cm.
- Buộc gốc các dải vải vào một vòng dây thép mảnh hoặc thanh tre đặt trên miệng quạt, ở phía ngoài lưới, sao cho vải không thể bị hút vào cánh quạt.
- Chiếu đèn LED màu đỏ cam từ dưới hoặc từ hai bên. Dùng đèn LED vì không nóng, không dùng đèn sợi đốt hay nến.
- Bật quạt ở mức nhẹ: các dải vải sẽ bay lên phần phật như lưỡi lửa.
Không để trẻ nhỏ tự bật tắt hay chạm vào quạt. Nếu có thể, chọn loại vải đã được xử lý chống cháy, vì sân khấu luôn có nhiều thiết bị điện.
Góc nhìn hôm nay
Ngày nay sân khấu lớn có màn hình LED, máy chiếu, máy tạo khói, nhưng hiệu ứng vải vẫn được dùng nhiều vì nó có thứ màn hình không có: chuyển động thật, chất liệu thật, và cảm giác người biểu diễn đang tạo ra thiên nhiên bằng chính tay mình. Với văn nghệ trường, đây là cách vừa rẻ vừa đẹp để dựng cảnh biển, cảnh lửa, cảnh mây.
Ai muốn tìm hiểu thêm có thể xem tư liệu ảnh và phim ngắn về Loie Fuller còn lưu trong các kho lưu trữ điện ảnh, xem các vở kinh kịch có cảnh cờ nước, hoặc hỏi các nghệ sĩ tuồng, chèo về cách dùng đạo cụ ước lệ.
Câu hỏi thường gặp
Làm sóng biển trên sân khấu bằng gì?
Cách đơn giản nhất là dùng một tấm vải voan hoặc satin xanh dài vài mét, hai người cầm hai đầu lắc lên xuống lệch nhịp nhau để sóng chạy dọc tấm vải. Nhiều tấm vải xếp lớp và đèn xanh chiếu xiên sẽ làm biển sinh động hơn.
Hiệu ứng lửa giả bằng vải làm thế nào?
Gắn những dải lụa hoặc voan mỏng màu đỏ, cam, vàng phía trên một chiếc quạt thổi gió lên, rồi chiếu đèn LED màu ấm. Dải vải bay phần phật trông như lưỡi lửa mà không có lửa thật.
Loie Fuller là ai?
Loie Fuller (1862–1928) là vũ công người Mỹ nổi tiếng ở Paris với Điệu múa uốn lượn, dùng váy lụa rất rộng và ánh đèn màu để tạo hình hoa, bướm, ngọn lửa. Bà ảnh hưởng nhiều tới nghệ sĩ Art Nouveau.
Cờ nước trong kinh kịch là gì?
Cờ nước là lá cờ vải vẽ sóng mà diễn viên cầm chạy và phất để biểu thị sóng nước, lũ lụt hay thuỷ chiến. Đây là một đạo cụ ước lệ, cùng loại với cờ lửa, cờ gió.
Làm hiệu ứng vải trên sân khấu cần lưu ý an toàn gì?
Không dùng lửa thật, nến hay đèn sợi đốt gần vải; ưu tiên đèn LED và vải chống cháy. Quạt phải có lồng chắn và do người lớn lắp; người cầm vải không quấn vải quanh tay, cổ và không chạy khi cầm.
