Thái cực phiến là các bài tập dưỡng sinh cầm quạt, xây trên nền động tác của thái cực quyền: bước chậm, chuyển trọng tâm từ chân này sang chân kia, tay vẽ những vòng tròn liên tục, xen giữa là những cú mở quạt dứt khoát kêu "phạch". Ở Việt Nam, đây là cảnh quen thuộc trong công viên lúc sáng sớm, nhất là ở các câu lạc bộ dưỡng sinh của người trung niên và cao tuổi. Phần lớn các bài quạt phổ biến hiện nay được biên soạn trong vài thập niên gần đây, kết hợp võ thuật truyền thống với âm nhạc và tính đồng diễn.
Thái cực phiến từ đâu ra
Thái cực quyền là một môn võ của Trung Hoa, nổi tiếng với động tác chậm, tròn, liền mạch. Trong các môn võ Trung Hoa, quạt từng được dùng như một binh khí phụ — có loại quạt nan sắt gọi là thiết phiến. Từ nền ấy, trong nửa sau thế kỷ 20, nhiều bài tập thái cực dùng quạt đã được biên soạn, nhằm phục vụ tập luyện sức khoẻ đại chúng hơn là chiến đấu.
Một trong những bài phổ biến nhất ở nhiều nước là "thái cực công phu phiến", thường được giới thiệu là do võ sư Lý Đức Ấn (Li Deyin) biên soạn, tập theo một bài hát có nhịp mạnh. Bài này kết hợp động tác chậm của thái cực với những đoạn nhanh, mạnh, mở quạt, bước tấn — nên trông vừa mềm vừa khoẻ. Bên cạnh đó có rất nhiều bài quạt khác do các câu lạc bộ, hội võ thuật ở từng nơi biên soạn.
Từ Trung Hoa, các bài quạt dưỡng sinh lan sang các cộng đồng người Hoa và nhiều nước châu Á, châu Âu, châu Mỹ. Ở Việt Nam, chúng được nhiều câu lạc bộ dưỡng sinh, hội người cao tuổi đưa vào sinh hoạt thường xuyên.
Đặc điểm động tác: chậm, tròn, có điểm nhấn
- Chuyển trọng tâm: hầu hết động tác bắt đầu bằng việc dồn trọng lượng sang một chân, rồi chân kia mới bước. Đây là nét cơ bản của thái cực.
- Tay vẽ vòng: tay di chuyển theo những đường cong, đường tròn, không đi thẳng — quạt theo tay vẽ những vòng lớn.
- Mở quạt dứt khoát: giữa những đoạn chậm là cú mở quạt nhanh kêu "phạch", tạo điểm nhấn và nhịp.
- Hơi thở đều: người tập được hướng dẫn thở chậm, đều, phối hợp với động tác.
- Đồng diễn: tập theo nhóm, cùng nhạc, nên có tính cộng đồng và kỷ luật nhịp nhàng.
Quạt thái cực thường lớn, mặt vải màu đỏ hoặc có hoạ tiết rồng phượng, nan tre hoặc nan kim loại mỏng. Khi mở nhanh, mặt vải căng bật tạo tiếng rõ, đó là "âm thanh" quen thuộc của các nhóm tập buổi sáng.
Thái cực phiến khác múa quạt nghệ thuật thế nào
| Thái cực phiến | Múa quạt nghệ thuật | |
|---|---|---|
| Mục đích | Rèn luyện sức khoẻ, thư giãn, sinh hoạt cộng đồng | Biểu diễn, kể chuyện, tạo hình ảnh |
| Nền động tác | Thái cực quyền, võ thuật | Múa dân gian, múa cổ điển |
| Bước chân | Bước tấn, chuyển trọng tâm chậm | Bước múa, bước lướt, xoay |
| Quạt | Quạt lớn, thường đỏ, mở kêu to | Quạt đủ loại, tuỳ tiết mục |
| Nhạc | Nhạc nền đều hoặc bài hát nhịp mạnh | Nhạc theo tiết mục |
| Người tập | Mọi lứa tuổi, nhiều nhất là trung niên, cao tuổi | Diễn viên, đội văn nghệ |
Tập thái cực phiến có lợi gì — và giới hạn ở đâu
Thái cực quyền là một trong những hình thức vận động được nghiên cứu khá nhiều ở người cao tuổi. Một số nghiên cứu cho thấy tập thái cực đều đặn có thể giúp cải thiện thăng bằng và giảm nguy cơ ngã ở người lớn tuổi. Tập với quạt kế thừa nền động tác ấy, thêm phần vận động tay và vai.
Tuy vậy, cần nói rõ giới hạn:
- Không phải thuốc chữa bệnh: thái cực phiến là vận động, không chữa được tim mạch, tiểu đường, xương khớp. Người có bệnh vẫn phải theo điều trị của bác sĩ.
- Không phải ai cũng tập được mọi động tác: bước tấn thấp, xoay người, những đoạn nhanh có thể quá sức với người đau gối, đau lưng, người vừa phẫu thuật.
- Cần hỏi bác sĩ trước nếu có bệnh mạn tính, huyết áp không ổn định, hay chóng mặt.
Điều chỉnh cho người cao tuổi
- Bước cao, không bước thấp: giữ gối hơi chùng thôi, không hạ tấn sâu.
- Bỏ những đoạn nhảy, đá chân cao nếu bài có.
- Chọn quạt nhẹ: quạt nan tre nhẹ hơn quạt nan kim loại; mở bằng ngón cái thay vì hất mạnh nếu cổ tay yếu.
- Đứng gần chỗ vịn (lan can, hàng rào, ghế) khi tập các động tác đứng một chân.
- Tập ngắn trước: mỗi buổi 15–20 phút, tăng dần.
- Không nín thở: thở đều suốt bài, nhất là ở các cú mở quạt mạnh.
Dừng lại ngay khi chóng mặt, đau ngực, khó thở, đau nhói khớp. Triệu chứng nặng thì gọi cấp cứu 115. Đau gối, đau vai kéo dài sau tập thì đi khám.
Tập ở công viên: những điều nên biết
- Thời gian: sáng sớm mát mẻ là lúc phổ biến. Mùa đông miền Bắc nên chờ trời ấm hơn một chút, mặc đủ ấm; mùa hè tránh nắng gắt.
- Mặt sàn: chọn chỗ bằng phẳng, không có rễ cây nổi, không trơn rêu sau mưa.
- Giày: giày vải đế mềm, có độ bám; không đi dép lê.
- Âm lượng nhạc: vừa đủ cho nhóm nghe, không làm phiền cư dân quanh công viên lúc sáng sớm.
- Khoảng cách: mỗi người cách nhau đủ xa để quạt mở ra không chạm người bên cạnh.
Học thái cực phiến thế nào
Cách tốt nhất là tham gia một nhóm có người hướng dẫn. Người mới nên:
- Học các động tác thái cực cơ bản không quạt trước: tư thế đứng, chuyển trọng tâm, bước.
- Học cầm quạt, mở và gập quạt bằng ngón cái, mở hất khi đã quen.
- Học từng đoạn ngắn của bài quạt, đứng phía sau người hướng dẫn để nhìn theo.
- Tập theo nhạc khi đã thuộc động tác.
Video trên mạng hữu ích để ôn, nhưng khó tự sửa tư thế qua video. Người hướng dẫn trực tiếp sẽ chỉ được gối có lệch, lưng có gù, có đang nín thở không.
Góc nhìn hôm nay: quạt như một sợi dây kết nối
Với nhiều người cao tuổi, giá trị lớn nhất của các nhóm tập quạt buổi sáng không chỉ là vận động mà là có bạn bè, có lịch sinh hoạt đều, có lý do ra khỏi nhà mỗi sáng. Con cháu có thể cùng ông bà tìm một câu lạc bộ dưỡng sinh ở phường, xã hay nhà văn hoá gần nhà, đi cùng vài buổi đầu, và hỏi bác sĩ nếu ông bà có bệnh. Một chiếc quạt nhẹ, một đôi giày êm là đủ để bắt đầu.
Câu hỏi thường gặp
Thái cực phiến là gì?
Thái cực phiến là các bài tập dưỡng sinh cầm quạt dựa trên động tác của thái cực quyền: bước chậm, chuyển trọng tâm, tay vẽ vòng tròn, xen những cú mở quạt dứt khoát. Phần lớn bài phổ biến hiện nay được biên soạn trong vài thập niên gần đây.
Thái cực phiến có tốt cho người già không?
Một số nghiên cứu cho thấy tập thái cực đều đặn có thể giúp cải thiện thăng bằng và giảm nguy cơ ngã ở người cao tuổi. Tuy vậy, đây là vận động chứ không phải thuốc chữa bệnh; người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước khi tập.
Quạt tập thái cực có gì đặc biệt?
Quạt thái cực thường lớn, mặt vải màu đỏ hoặc có hoạ tiết, nan tre hoặc nan kim loại mỏng. Khi mở nhanh, mặt vải căng bật tạo tiếng rõ. Người cao tuổi nên chọn loại nan tre nhẹ.
Thái cực phiến khác múa quạt thế nào?
Thái cực phiến xây trên nền võ thuật, mục đích rèn luyện sức khoẻ, bước tấn và chuyển trọng tâm chậm. Múa quạt nghệ thuật xây trên nền múa dân gian, cổ điển, mục đích biểu diễn và tạo hình ảnh.
Mới tập thái cực phiến nên bắt đầu thế nào?
Nên tham gia nhóm có người hướng dẫn, học tư thế và cách chuyển trọng tâm không quạt trước, rồi học cầm và mở gập quạt, sau đó học từng đoạn ngắn của bài. Mỗi buổi 15–20 phút, tăng dần.
